<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/editors/chose/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Sun, 04 Oct 2026 11:22:36 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20351</guid>

            <pubDate>Tue, 29 Sep 2026 07:43:58 +0000</pubDate>

            <title>Պատմության ամենամեծ օբյեկտը ուղեծրում․ կկարողանա՞ Starship-ը երկու տարի անց մարդկանց հասցնել Լուսին</title>

            <description><![CDATA[<p>2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Starship-ն առաջին անգամ ուղեծրային թռիչք կատարեց՝ դառնալով մեկ արձակմամբ Երկրի ուղեծիր դուրս բերված ամենամեծ և ամենազանգվածեղ օբյեկտը։ Մոտ հիսուն մետր բարձրությամբ ու ինը մետր տրամագծով տիեզերանավի թռիչքն ուղեկցվեց տեխնիկական խնդիրներով, սակայն այն կարողացավ վերահսկելիորեն վերադառնալ Երկիր։ Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ SpaceX-ը կհասցնի պատրաստվել NASA-ի՝ 2028 թվականի սեպտեմբերին նախատեսված լուսնային վայրէջքին։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/starship-orbital-flight-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Պատմության ամենամեծ օբյեկտը ուղեծրում․ կկարողանա՞ Starship-ը երկու տարի անց մարդկանց հասցնել Լուսին]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Տիեզերական համակարգերը հաճախ տարիներ շարունակ են փորձարկել՝ կատարելով բազմաթիվ արձակումներ։ Խորհրդային «Զենիթ-2»-ը կամ «Պրոտոնը», օրինակ, անցել են տարիներ տևած փորձարկումներ՝ բառացիորեն տասնյակ արձակումներով։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ է Starship-ի տասնչորս արձակումներից մեկն այսքան մեծ ուշադրության արժանանում։



Պատճառը աննախադեպ իրադարձությունն է, որն ազդում է տիեզերագնացության զարգացման վրա ոչ միայն ԱՄՆ-ում, այլև Ռուսաստանում։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ին մարդկությունն առաջին անգամ Երկրի ուղեծիր դուրս բերեց այսքան մեծ ու զանգվածեղ առանձին օբյեկտ։ Ինչ կողմից էլ նայենք, արձակումը պատմական էր։



Starship-ի արձակումը / © SpaceX



Մինչ այդ այս առումով առաջատարը Skylab ուղեծրային կայանն էր, որը տիեզերք էր ուղարկվել դեռ 1973 թվականին։ Դրա երկարությունը չէր հասնում երեսուն մետրի, իսկ տրամագիծը՝ յոթ մետրի։ Ծավալով ու զանգվածով և՛ այն, և՛ ավելի ուշ ստեղծված ամերիկյան շաթլներն ու խորհրդային «Բուրանը» զգալիորեն զիջում էին Starship-ին։



Կարելի է առարկել, որ Starship-ը միաժամանակ և՛ տիեզերանավ է, և՛ հրթիռի երկրորդ աստիճան, ուստի պատմական ռեկորդն այնքան էլ «արդար» չէ։ Բայց հենց երկրորդ աստիճանը՝ տիեզերանավաշինության համար աննախադեպ հսկայական բաքերով հանդերձ, ուղեծիր հասցնելն է տալիս հնարավորություններ, որոնք նախկինում ոչ ոք չուներ։ Այդ բաքերի շնորհիվ տիեզերանավը, ուղեծրում վերալիցքավորվելուց հետո, կկարողանա հասնել Լուսին կամ Մարս և վայրէջք կատարել այնտեղ։



Սակայն հարցը միայն ռեկորդները չեն։ Կան ավելի կարևոր հանգամանքներ։



Ի՞նչը խանգարեց ամբողջությամբ կատարել փորձարկման ծրագիրը



Տասնչորսերորդ փորձնական թռիչքն առաջին իսկ րոպեներից ուղեկցվեց տեխնիկական խնդիրներով։ Աստիճանների բաժանումից անմիջապես հետո առաջին աստիճանի երկու Raptor շարժիչ չվերագործարկվեց։ Մյուսները փոխհատուցեցին դրանց աշխատանքը, և առաջին աստիճանը հիմնականում իջնում էր նախատեսված պարամետրերով։ Իջեցման ավարտին տեղի ունեցած պայթյունը նախապես ծրագրված էր․ դրա համար պայթուցիկ նյութ էր տեղադրվել։



Երկրորդ աստիճանի խնդիրներն ի հայտ եկան դեռ բարձրանալու ընթացքում․ խափանվեց դրա վեց Raptor շարժիչներից մեկը։ Մի քանի րոպե թռիչքի շարունակությունը հարցականի տակ էր․ SpaceX-ը պետք է որոշեր՝ բավարար չափով վստահո՞ւմ է երկրորդ աստիճանի վիճակին, որպեսզի այն ուղեծիր դուրս բերի։ Ի վերջո որոշումն ընդունվեց, սակայն տատանվելու պատճառներն ավելի քան հասկանալի էին։



Skylab-ի չափերը թույլ էին տալիս տիեզերագնացներին վազել նաև այսպես՝ առանց վազքուղու։ Բայց նույնիսկ այս կայանի տրամագիծը մոտ մեկ քառորդով փոքր էր Starship-ի տրամագծից / © Wikimedia Commons



Երբ մեկ արձակմամբ ուղեծիր եք դուրս բերում երբևէ արձակված ամենամեծ օբյեկտը, դրա հնարավոր անկման ռիսկերը նույնպես մեծանում են։ Իսկ Starship-ի դեպքում խնդիրը սրվում է նաև նյութի պատճառով․ պողպատե կառուցվածքը մթնոլորտում այրվելու նկատմամբ շատ դիմացկուն է։



Հենց այդ ռիսկերի պատճառով էր, որ ԱՄՆ Դաշնային ավիացիոն վարչությունը՝ FAA-ն, ձգձգում էր 14-րդ արձակման արտոնագրի տրամադրումը։ Սկզբում այն նախատեսված էր սեպտեմբերի 22-ին։ Կարգավորող մարմինը պահանջում էր մշակել հնարավոր խափանումների սցենարները և պատրաստ լինել դրանցից յուրաքանչյուրի դեպքում ընդհատելու թռիչքը։



Ի վերջո նման անհրաժեշտություն առաջացավ․ արդեն ուղեծրում տիեզերանավ-երկրորդ աստիճանի համակարգերի ներքին ստուգումները կատարյալ արդյունք չտվեցին։ Թե հատկապես ինչն էր սխալ՝ հայտնի չէ։ Տեխնիկապես հնարավոր տարբերակները, սակայն, շատ չեն․ խնդիրը կարող էր լինել շարժիչում կամ վառելիքի պահպանման ու մատակարարման համակարգերում։ Կրկին ի հայտ եկան այն դժվարությունները, որոնց համակարգն արդեն բախվել էր՝ Raptor շարժիչների և դրանց հետ կապված հանգույցների վերագործարկումը։



Սա չի նշանակում, որ ամբողջ համակարգի վիճակը վատ է։ Իսկապես մեծ ու բարդ նախագծերն արագ չեն հասունանում։ Եթե նոր հրթիռի փորձարկումներն անցնում են ընդհանրապես առանց խնդիրների, հնարավոր է՝ հրթիռն այնքան էլ նոր չէ․ կիրառվել են արդեն փորձված լուծումներ, ուստի խափանումներն էլ քիչ են։



Հիշենք խորհրդային տիեզերագնացության պատմությունը։ Հեղինակի գնահատմամբ՝ ԽՍՀՄ-ում մշակված լավագույն հրթիռային համակարգը՝ Ն-1-ը, հենց շարժիչների խնդիրների պատճառով ձախողեց բոլոր չորս արձակումները։ Ինչպես նա գրել էր իր նախորդ վերլուծությունում, մշակողները համոզված էին, որ հինգերորդը հաջող կլիներ, և այդ տեսակետը շարունակում է պաշտպանել նաև «Ռոսկոսմոսը»։ Սակայն երկրի ղեկավարությունը բավարար ըմբռնում չցուցաբերեց, Ն-1-ի ծրագիրը փակվեց, իսկ դրան փոխարինելու եկած «Էներգիան», նույն գնահատմամբ, այնքան անարդյունավետ էր, որ դրանից ևս գրեթե անմիջապես հրաժարվեցին։



Raptor շարժիչներից մեկի խափանումը տեսանելի էր SpaceX-ի ուղիղ հեռարձակման ժամանակ։ Հեղինակը Raptor-ը համարում է աշխարհի ամենաարդյունավետ հեղուկահրթիռային շարժիչը՝ ընդգծելով դրա լրիվ հոսքով փուլային այրման սխեմայի նորարարությունն ու մշակման դժվարությունները / © SpaceX



Ինչո՞ւ հիշեցինք այս պատմությունը։ Շարժիչների հետ կապված դժվարությունները ոչ միայն Starship-ի տեխնիկական հասունության, այլև այն մշակողների հոգեբանական կայունության փորձությունն են։ Համարժեք արձագանքի դեպքում ԱՄՆ-ը տարիներով կարող է գրեթե մենաշնորհ ձեռք բերել մեծ օգտակար բեռով հեռավոր տիեզերական թռիչքների ոլորտում։ Չափազանց մեծ կամ, հակառակը, անբավարար ռիսկի գնալու դեպքում Starship-ի մշակողները կարող են կրկնել Ն-1-ի և խորհրդային լուսնային ծրագրի ճակատագիրը՝ խոշոր ձախողում առանց այն անխուսափելի դարձնող տեխնիկական պատճառների։



Իսկ ի՞նչ ցույց տվեց տասնչորսերորդ փորձարկումն այս տեսանկյունից։



Հանգստություն պահպանել փոթորկի մեջ



Հեղինակը շեշտում է, որ SpaceX-ում ամենաբարձր մակարդակի առանցքային տեխնիկական որոշումները կայացնում է Իլոն Մասկը՝ մարդ, որը բուհական ինժեներական կրթություն չունի, թեև ինքնուրույն բացառիկ խոր գիտելիքներ է ձեռք բերել։ Համարձակ ու անսպասելի լուծումների տեսանկյունից սա առավելություն է, սակայն ռիսկերի գնահատման առումով երբեմն դարձել է թե՛ նրա, թե՛ ընկերության թույլ կողմը։



Օրինակ՝ Starship-ը չժանգոտվող պողպատից կառուցելու նրա անձնական ընտրությունը սկզբում առաջացրել էր ինժեներների դիմադրությունը։ Սակայն Մասկը պնդեց իր որոշումը, և այն ճիշտ դուրս եկավ։ Նման դեպքերը միայն չժանգոտվող պողպատով չեն սահմանափակվում։



Միևնույն ժամանակ, ըստ հեղինակի, Մասկի՝ անձնական վտանգի զգացողությունը բավական բթացած է։ Մի անգամ նա խնջույքի ժամանակ, կատակելով, ազդրի վրայով նետել էր սումոյի ըմբիշի։ Վերջինս կշռում էր 150 կիլոգրամ, և նրանից զգալիորեն թեթև ձեռնարկատերը լուրջ վնասել էր պարանոցը։ Հետագա տարիներին նա ստիպված էր լինում քնել հատակին, սառույց դնել պարանոցին և մի քանի վիրահատության ենթարկվել։



Երբ նման բնավորությամբ մարդը կարևորագույն որոշումներ է ընդունում մարդկության երբևէ իրականացրած ամենաբարդ տիեզերական ծրագրերից մեկի համար, դա ակամա մտորումների տեղիք է տալիս։ Սակայն այս անգամ Մասկը ցույց տվեց, որ կարող է արագ, հենց ընթացքի մեջ կշռադատված որոշումներ ընդունել։ Վեց շարժիչներից մեկի խափանումից հետո նա, այնուամենայնիվ, համաձայնեց մյուսներից մեկի կրկնակի գործարկմանն ու արագությունը ուղեծիր դուրս գալու համար անհրաժեշտ մակարդակին հասցնելուն։ Բայց միայն այն բանից հետո, երբ երկրորդ աստիճանից ստացված տվյալների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ խափանված շարժիչը չի վնասել երեք կենտրոնական Raptor-ների աշխատունակությանը։



Այնուհետև ընտրվեց ավելի զգուշավոր տարբերակը․ նախատեսված վեց պտույտի փոխարեն տիեզերանավը կատարեց ընդամենը երկուսը, որից հետո արգելակման իմպուլսով ուղղվեց դեպի օվկիանոս։ Ջրի մակերևույթի մոտ այն լրացուցիչ արգելակեց՝ նմանակելով աշտարակի մոտ վայրէջքը։



Առաջին աստիճանի իջեցումն ընդհանուր առմամբ ընթացավ նախատեսվածին մոտ․ վերջնական արագությունն այնքան փոքր չէր, որքան 13-րդ փորձարկման ժամանակ, բայց մնում էր ընդունելի։ Երկրորդ աստիճանը նույնպես վերահսկելիորեն վայրէջք կատարեց ջրի վրա։ Ջրի հետ շփումից հետո տեղի ունեցած պայթյունը հեղինակը բացատրում է տաք հրթիռի և սառը ջրի շփմամբ՝ այն համարելով սպասելի։



Starship-ը նախագծված է որպես ամբողջությամբ բազմակի օգտագործման համակարգ։ Սակայն երկու աստիճանների կրկնակի օգտագործմանը անցնելու համար դեռ անհրաժեշտ են լրացուցիչ վստահություն և նոր փորձարկումներ։ Երկու աստիճանների շարժիչների խափանումները՝ երկուսը ստորինում, մեկը վերինում, ըստ հեղինակի, գրեթե հաստատ կխանգարեն դրանք բռնել նաև հաջորդ՝ 15-րդ փորձարկման ժամանակ։ Այդուհանդերձ, այս թռիչքով օգտակար բեռն առաջին անգամ հասավ ուղեծիր, և հավաքվեցին շարժիչների աշխատանքի մասին նոր փորձնական տվյալներ։



Սա ծրագրի համար խիստ անհրաժեշտ, լուրջ հաջողություն է։ ԱՄՆ-ը շարունակում է ծրագրել մարդկանց վայրէջքը Լուսնի հարավային բևեռի շրջանում 2028 թվականի աշնանը։ Առաքելությունը չափազանց բարդ է մի շարք պատճառներով․ դրանց մի մասին հեղինակը նախկինում անդրադարձել էր լուսնային միջավայրի վտանգների մասին հոդվածում՝ պնդելով, որ որոշ խնդիրներ NASA-ում ևս դեռ լիարժեք չեն գիտակցում։



Չինաստանը դեռ հեռու է «Չանչժեն-10» լուսնային հրթիռի՝ մարդկանց Լուսին ուղարկելու տարբերակի լիարժեք պատրաստությունից։ Սակայն այս տարի դրա տարբերակներից մեկն արդեն բեռ է հասցրել ուղեծիր։ Հեղինակի գնահատմամբ՝ սա SpaceX-ին սխալները շտկելու համար քիչ լրացուցիչ ժամանակ է թողնում / © Wikimedia Commons



Որպեսզի վայրէջքն իրականություն դառնա, մեկնարկից հետո Starship-ը պետք է բազմիցս վառելիք ստանա Starship տանկերներից․ առանց դրա հեռավոր թռիչքի համար վառելիքը չի բավականացնի։ Իսկ բազմաթիվ վերալիցքավորումները նախ պահանջում են բազմաթիվ ուղեծրային թռիչքներ, որոնց ընթացքում պետք է փորձարկվի վառելիքի փոխանցումը։ Ֆիզիկայի տեսանկյունից այստեղ անլուծելի խնդիր չկա, բայց գործնականում ոչ ոք երբևէ ուղեծրում հեղուկացված գազեր չի փոխանցել նման մեծ ծավալներով։ Հետևաբար կարող են ի հայտ գալ տեխնիկական մանրամասներ, որոնց մասին առայժմ ոչ ոք չի պատկերացնում։



Այն երեք տարիների ընթացքում, որոնք երկաստիճան Starship-ին անհրաժեշտ եղան առաջին ուղեծրային թռիչքին հասնելու համար, մշակողները բարձրացնում էին համակարգերի հուսալիությունը։ Հենց դա պետք է կարգավորող մարմիններին թույլ տար թույլատրել տիեզերանավի երկարատև մնալը ուղեծրում։ Առանց այդ երկար «կանգառների» բազմաթիվ տանկերներով վերալիցքավորումն անհնար կլիներ։ Ուստի որքան շուտ տեղի ունենար առաջին ուղեծրային թռիչքը, այնքան լավ։



Նախորդ փորձնական թռիչքների ժամանակ Starship-ի բեկորներ արդեն ընկել են Երկիր։ Թեև այժմ դրանց նկատմամբ վերահսկողությունը կորցնելու հավանականությունը շատ ավելի փոքր է, քան առաջին տասը արձակումների ընթացքում, այն դեռ պահպանվում է և բարդացնում ուղեծրային թռիչքի որոշումը / © Dean Olson via X



Իհարկե, պայմանով, որ ռիսկն այնքան մեծ չլիներ, որ հանգեցներ Starship-ի բեկորների զանգվածային անկմանը Երկրի վրա։ Թեև երկու աստիճաններում էլ կա թռիչքն արտակարգ իրավիճակում ընդհատելու համակարգ, ողջամիտ քանակի պայթուցիկ նյութով պողպատե իրանը հեշտ չէ մանրացնել։ Իսկ դրա բեկորները մթնոլորտում վատ են այրվում։



SpaceX-ը կարողացավ պահել հավասարակշռությունը․ ռիսկի գնաց բավարար չափով, բայց ոչ չափազանց։ Հենց ստուգումները ցույց տվեցին արդեն Երկրի շուրջ պտտվող երկրորդ աստիճանի պարամետրերի շեղման առաջին նշանները, որոշվեց նախատեսված վեց պտույտի փոխարեն կատարել միայն երկուսը։ Այնուհետև տիեզերանավը վերահսկելիորեն իջեցրին Հավայան կղզիներից հյուսիս ընկած օվկիանոսային հատվածում՝ պահուստային վայրէջքի գոտիներից մեկում։



Ի՞նչ է հաջորդելու



Մի կողմից՝ փորձարկումները լուրջ լավատեսության հիմք են տալիս։ Եթե Starship-ը միանգամյա օգտագործման հրթիռ լիներ՝ ինչպես Մասկից առաջվա շրջանի համակարգերը, այն արդեն կարելի էր համարել հասուն կառուցվածք․ օգտակար բեռը ուղեծիր է հասցնում, ընդ որում՝ մեծ քանակությամբ։ Բազմակի օգտագործման ուղղությամբ ևս առաջընթացն ակնհայտ է։ Հաջորդ թռիչքը նախատեսվում է հոկտեմբերին։ Հեղինակը մեծ է համարում հավանականությունը, որ մինչև տարեվերջ կհաջողվի բռնել երկու աստիճաններն էլ, ապա կրկին օգտագործել նաև երկրորդը․ առաջինն արդեն կրկնակի օգտագործվել է։ Եթե գործը շարունակվի առանց մեկնարկային հարթակի անսպասելի պայթյունների, որոնք վերջին փորձարկումների արդյունքների ֆոնին նրան այնքան էլ հավանական չեն թվում, երկու տարի անց Starship-ը կարող է մարդկանց հասցնել Լուսին։



Այժմ շատ բան կախված է ոչ միայն Մասկից, նրա ինժեներներից ու աշխատողներից, այլև ամերիկյան բյուրոկրատիայից։ FAA-ն, ամենայն հավանականությամբ, յուրաքանչյուր հաջորդ թռիչքի պարամետրերն ավելի զգուշությամբ կստուգի՝ պահանջելով նոր պահուստային սցենարներ ու անվտանգության միջոցներ։ Եթե «որքան շատ թուղթ, այնքան քիչ պատասխանատվություն» տրամաբանությունը չափազանց ուժեղ դառնա, Starship-ի հետագա փորձարկումները կարող են դանդաղել։



Սա, որքան էլ տարօրինակ թվա, շահավետ չէր լինի ոչ միայն ԱՄՆ-ի, այլև Ռուսաստանի համար։ Ինչո՞ւ։



Հիշենք XXI դարի տիեզերագնացության պատմությունը․ մինչև 2010-ականների երկրորդ կեսը Ռուսաստանում ավելորդ էին համարում գումար ծախսել բազմակի օգտագործման հրթիռների մշակման վրա։ Falcon 9-ի հաջողությունից հետո որոշվեց ստեղծել նմանատիպ հրթիռ, բայց Starship-ի նման՝ մեթանային շարժիչներով։ Հասկանալի է, որ գործընթացն արագ չէ․ «Ամուր-СПГ»-ի թռիչքը սպասվում է ոչ շուտ, քան 2030 թվականին։



Սակայն գործընթացը սկսված է։ Եվ որքան շատ օգտակար բեռ է SpaceX-ը հասցնում տիեզերք, այնքան ավելի ուժեղ է ամերիկյան մրցակցության տված խթանը ռուսական տիեզերական ծրագրին։ Starship-ի ուղեծրային թռիչքների մեկնարկով Starlink-ի ակտիվ օգտագործումն ավելի արագ կընդլայնվի։



Առաջին ուղեծրային արձակման որոշումը հնարավորություն տվեց կապի ցանցի համար դուրս բերել 26 առանձնապես ծանր արբանյակ։ Դրանց ընդհանուր թողունակությունը նախկինում համեմատվում էր ավելի թեթև Falcon 9 հրթիռի տասը արձակմամբ դուրս բերվող սովորական Starlink արբանյակների թողունակության հետ։ Սակայն այս թռիչքի հեռարձակման ժամանակ ընկերության մեկնաբաններն այդ գնահատականը հասցրին քսան արձակման համարժեքի։



Նոր տեսակի արբանյակները՝ Starship-ից ուղեծրում տեղակայելուց առաջ։ Այս թռիչքով արձակվեց 26 արբանյակ, որոնց ընդհանուր զանգվածը, ըստ հոդվածի, զգալիորեն գերազանցում էր 40 տոննան։ Մինչ այս թռիչքը Starship-ն ուղեծիր օգտակար բեռ չէր հասցրել / © SpaceX



Նոր տիեզերանավը նշանակում է ամերիկյան արբանյակային խմբավորման ընդլայնման բոլորովին այլ արագություն։ Հոդվածում բերված տվյալներով՝ Երկրի շուրջ գործող մոտ 17 հազար արբանյակից 11 հազարը պատկանում է SpaceX-ին։ Հեղինակի կանխատեսմամբ՝ արդեն 2030-ականների առաջին կեսին ընկերության արբանյակների թիվը կհաշվվի տասնյակ հազարներով։



Նրա գնահատմամբ՝ դա նշանակում է, որ ռուսական «Ռասսվետ» արբանյակային խմբավորումը կստանա պետության հնարավոր ամբողջ աջակցությունը։ Նույնը վերաբերում է յուրաքանչյուր նոր հրթիռի, որը խոստանում է նվազեցնել արձակման արժեքը, այսինքն՝ ապահովել թեկուզ մասնակի բազմակի օգտագործում։



Ուստի Starship-ով արբանյակների առաջին ուղեծրային տեղակայումը պարզապես մեկ արձակմամբ ուղեծիր ուղարկված ամենամեծ օբյեկտի պատմությունը չէ։ Հեղինակի եզրակացությամբ՝ այն նաև ռուսական տիեզերագնացության զարգացման ամենաուժեղ խթաններից մեկն է, որ կարելի է պատկերացնել։



Ալեքսանդր Բերեզինի՝ Naked Science-ում հրապարակված վերլուծությունը։




]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/starship-first-orbit-moon-2028</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20328</guid>

            <pubDate>Mon, 21 Sep 2026 10:21:29 +0000</pubDate>

            <title>Սեպտեմբերի 21. ինչպես Հայաստանը 35 տարի առաջ ընտրեց անկախությունը</title>

            <description><![CDATA[<p>Այսօր մենք նշում ենք մեր Հայրենիքի պատմության կարևորագույն օրերից մեկը՝ Հայաստանի Անկախության օրը։ 35 տարի առաջ՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, Հայաստանի քաղաքացիները հանրաքվեով պատասխանեցին մի հարցի, որը որոշելու էր երկրի ապագան՝ արդյո՞ք Հայաստանը պետք է լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն՝ ԽՍՀՄ կազմից դուրս։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/pBMLCXsKdhObZmM3_EUMLTkZWVrHk2pm9FNSfAKYv41X95ulDXYnSjcekWovIhevlG2bOhOty87eN9cWzvDlIIevWiCqVAO1Ksr_VHfRobVs8XrSk7SECuRM13c4brpwNg48JN3i6mcPuMmKe8HdibHX-V4Qto2Uix7FB3RFMY4muCAorOgqjurgMPOqh_6H-scaled.jpeg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Սեպտեմբերի 21. ինչպես Հայաստանը 35 տարի առաջ ընտրեց անկախությունը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Սակայն անկախությունը մեկ օրվա ընթացքում չծնվեց։ Սեպտեմբերի 21-ը ճանապարհի վճռորոշ հանգրվանն էր, որը սկսվել էր ավելի վաղ և շարունակվեց նաև հանրաքվեից հետո։ Իսկ հասկանալու համար, թե ինչու ենք Անկախության օրը նշում հենց այսօր, պետք է տարբերակել երեք կարևոր ամսաթիվ՝ 1990 թվականի օգոստոսի 23-ը, 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը և սեպտեմբերի 23-ը։



Ինչու հենց սեպտեմբերի 21-ը



Առաջին հայացքից կարող է տարօրինակ թվալ. եթե Հայաստանի անկախության մասին հռչակագիրն ընդունվել է 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին, իսկ Գերագույն խորհուրդը Հայաստանը անկախ պետություն է հռչակել 1991 թվականի սեպտեմբերի 23-ին, ապա ինչո՞ւ ենք Անկախության օրը նշում սեպտեմբերի 21-ին։



Պատասխանը հենց այդ օրվա իրադարձության մեջ է։



1990 թվականի օգոստոսի 23-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «Հայաստանի անկախության մասին» հռչակագիրը։ Սակայն փաստաթուղթը չէր հայտարարում, որ անկախացման ամբողջ գործընթացն արդեն ավարտված է։ Հռչակագրի հենց առաջին ձևակերպումներից մեկը հայտարարում էր անկախ պետականության հաստատման գործընթացի սկիզբը։



1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին արդեն ժողովուրդն ինքը հանրաքվեով արտահայտեց իր կամքը։ 



Իսկ սեպտեմբերի 23-ին Գերագույն խորհուրդը, հիմք ընդունելով հանրաքվեի արդյունքները, Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակեց անկախ պետություն։



Այս երեք ամսաթվերից պետական տոնի հիմքում դրվեց հենց սեպտեմբերի 21-ը՝ օրը, երբ անկախության հարցի վերաբերյալ որոշումն ընդունվեց համաժողովրդական քվեարկությամբ։



Դա պատահական մեկնաբանություն չէ։ Արդեն 1991 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Գերագույն խորհուրդը հատուկ որոշմամբ սեպտեմբերի 21-ը հայտարարեց տոնական և ոչ աշխատանքային օր՝ շեշտելով հանրաքվեի արդյունքների «բացառիկ նշանակությունը» հայկական պետականության հաստատման համար։ Այսօր ևս Հայաստանի օրենսդրությամբ Անկախության տոնը նշվում է սեպտեմբերի 21-ին և ոչ աշխատանքային օր է։



Անկախության ճանապարհը սկսվել էր ավելի վաղ



1991 թվականի սեպտեմբերը հնարավոր չէ հասկանալ առանց նախորդ տարիների իրադարձությունների։



1980-ականների վերջում Խորհրդային Միությունում խորացող քաղաքական փոփոխություններին զուգահեռ Հայաստանում ձևավորվեց զանգվածային ազգային շարժում։ Երկիրը միաժամանակ ապրում էր 1988 թվականի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի ծանր հետևանքները, իսկ ԽՍՀՄ-ում արդեն ակնհայտ էին համակարգային քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամի նշանները։



1990 թվականի մայիսի 20-ին և հունիսի 3-ին Հայաստանում անցկացվեցին Գերագույն խորհրդի ընտրությունները։ 260 պատգամավորից կազմված նոր խորհրդարանը սկսեց աշխատել հուլիսի 20-ին։ Այդ պահին Հայաստանը դեռ Խորհրդային Միության հանրապետություն էր, բայց երկրի քաղաքական համակարգն արդեն արագորեն փոխվում էր։



Օգոստոսի 23-ին Գերագույն խորհուրդն ընդունեց անկախության հռչակագիրը։



Հաջորդ իսկ օրը՝ 1990 թվականի օգոստոսի 24-ին, ընդունվեց ևս մեկ կարևոր օրենք. «Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն» անվանումը փոխարինվեց «Հայաստանի Հանրապետություն», կրճատ՝ Հայաստան անվանմամբ։



Սա դեռ վերջնական անկախացում չէր, բայց պետականության նոր համակարգի կառուցումն արդեն սկսվել էր։



Ինչ էր փոխում 1990 թվականի հռչակագիրը



«Հայաստանի անկախության մասին» հռչակագիրը պարզապես խորհրդանշական հայտարարություն չէր։ Այն տասներկու կետից բաղկացած փաստաթուղթ էր, որը սահմանում էր այն պետության հիմնական սկզբունքները, որը Հայաստանը ցանկանում էր կառուցել։



Հռչակագիրը Հայաստանը սահմանում էր որպես ինքնիշխան պետություն և արձանագրում, որ երկրի ամբողջ տարածքում գործում են Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունն ու օրենքները։



Այն նախատեսում էր Հայաստանի քաղաքացիություն, սեփական զինված ուժերի և անվտանգության մարմինների ստեղծում, ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն վարելու հնարավորություն, սեփական տնտեսական, ֆինանսական, հարկային և մաքսային համակարգերի ձևավորում։



Հայաստանի անկախության հանրաքվեի քվեաթերթիկների հաշվարկ, 1991 թ. / © Armenian Museum of Photo and Video Materials, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons



Փաստաթուղթն ամրագրում էր նաև խոսքի, մամուլի և խղճի ազատությունը, օրենսդիր, գործադիր ու դատական իշխանությունների տարանջատումը, բազմակուսակցությունը և հայերենի՝ որպես պետական լեզվի գործառույթը։



Եվ մի կարևոր պատմական կապ. հռչակագիրը բաց տեքստով հղում էր անում 1918 թվականի մայիսի 28-ին ստեղծված Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդավարական ավանդույթներին։ Այսպիսով՝ նոր պետականությունը ներկայացվում էր ոչ թե որպես պատմական զրոյից սկսվող նախագիծ, այլ որպես ավելի վաղ հայկական անկախ պետականության ավանդույթի շարունակություն։



Մեկ հարց՝ ամբողջ երկրի ապագայի մասին



1991 թվականի մարտի 1-ին Գերագույն խորհուրդը որոշեց անկախության հարցը դնել համաժողովրդական հանրաքվեի։ Քվեարկության օրը նշանակվեց 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը։



Քաղաքացիներին տրված հարցը հնարավորինս ուղիղ էր. «Համաձա՞յն եք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն ԽՍՀՄ կազմից դուրս»։



Այո կամ ոչ։



Այդ մեկ պատասխանից կախված էր երկրի պետական կարգավիճակը։



Այստեղ կարևոր է նաև ժամանակային համատեքստը։ 1991 թվականի ընթացքում Խորհրդային Միության ճգնաժամը հասել էր վճռական փուլին։ Մի շարք խորհրդային հանրապետություններ արդեն շարժվում էին անկախացման ճանապարհով, իսկ օգոստոսին Մոսկվայում տեղի ունեցած հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո ԽՍՀՄ-ի պահպանման հեռանկարներն ավելի անորոշ դարձան։



Հայաստանի դեպքում, սակայն, հանրաքվեի օրը որոշվել էր դեռ մարտին՝ ամիսներ առաջ։



1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ը



Այդ օրը Հայաստանում բացվեցին հանրաքվեի ընտրատեղամասերը։ Պաշտոնական փաստաթղթերի համաձայն՝ քվեարկությանը հետևում էին 117 դիտորդներ՝ հրավիրված 25 երկրներից։



Մասնակցությունը չափազանց բարձր էր. հանրաքվեին մասնակցեց քվեարկելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների 95,05 տոկոսը։ Քվեարկելու իրավունք ունեցող բոլոր քաղաքացիների 94,39 տոկոսը անկախության հարցին պատասխանեց՝ «Այո»։



Այս թվերի տարբերությունը երբեմն շփոթություն է առաջացնում։ 95,05 տոկոսը հանրաքվեի մասնակցության ցուցանիշն է, իսկ 94,39 տոկոսը՝ «Այո» պատասխանածների բաժինը բոլոր ընտրելու իրավունք ունեցողների ընդհանուր թվից, ոչ միայն ընտրատեղամաս եկած մարդկանցից։



Այլ կերպ ասած՝ անկախությանը կողմ արտահայտվեց ոչ միայն քվեարկությանը մասնակցողների ճնշող մեծամասնությունը, այլև երկրի ընտրելու իրավունք ունեցող ամբողջ բնակչության ավելի քան ինը տասներորդը։



Հենց այդ պատճառով սեպտեմբերի 21-ը դարձավ անկախության պատմության առանցքային օրը. պետականության հարցը լուծվում էր ոչ միայն խորհրդարանի որոշմամբ, այլև քաղաքացիների անմիջական քվեով։



Երկու օր անց՝ անկախ պետություն



Հանրաքվեից երկու օր հետո՝ 1991 թվականի սեպտեմբերի 23-ին, Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը պաշտոնապես արձանագրեց ժողովրդի արտահայտած կամքը։



Հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակվեց անկախ պետություն։



Այս պատճառով երբեմն Հայաստանի անկախության պատմության մեջ հանդիպում են երկու սեպտեմբերյան ամսաթվեր։




Սեպտեմբերի 21-ը ժողովրդի որոշման օրն է։



Սեպտեմբերի 23-ը՝ այդ որոշման հիման վրա անկախ պետության հռչակման օրը։




Իսկ դրանից մեկ օր անց՝ սեպտեմբերի 24-ին, Գերագույն խորհուրդը որոշեց, որ հետայսու հենց սեպտեմբերի 21-ը պետք է լինի տոնական և ոչ աշխատանքային օր։



Այս հաջորդականությունը լավագույնս բացատրում է, թե ինչու ենք Հայաստանի Անկախության օրը նշում հենց այսօր։



1918-ից մինչև 1991. վերականգնված պետականության շարունակությունը



Ժամանակակից Հայաստանի անկախության պատմությունը չի սկսվում միայն Խորհրդային Միության փլուզումից։



1918 թվականի մայիսի 28-ին ստեղծվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը՝ դարերի ընդմիջումից հետո վերականգնելով հայկական անկախ պետականությունը։ Այն գոյություն ունեցավ մինչև 1920 թվականը, որից հետո Հայաստանը խորհրդայնացվեց, իսկ ավելի ուշ դարձավ Խորհրդային Միության մաս։



Ուստի 1990 թվականի անկախության հռչակագրի հեղինակները հատուկ ընդգծեցին Առաջին Հանրապետության հետ կապը։



1991-ին ստեղծվող Հայաստանը ժառանգում էր ոչ միայն անունը։ Ժամանակակից հանրապետության պետական դրոշի հիմքում նույնպես Առաջին Հանրապետության եռագույնն էր։



Այս պատմական կապն օգնում է հասկանալ նաև Հայաստանի պետական տոնացույցի երկու տարբեր ամսաթվերը.



Մայիսի 28-ը՝ Հանրապետության տոնն է, որը կապված է 1918 թվականին հայկական պետականության վերականգնման հետ։



Սեպտեմբերի 21-ը՝ Անկախության տոնն է, որը կապված է 1991 թվականի համաժողովրդական հանրաքվեի և ժամանակակից անկախ Հայաստանի ձևավորման հետ։



Անկախությունն ավարտ չէր, այլ սկիզբ



Սեպտեմբերի 21-ի քվեարկությունից հետո նոր պետությանը դեռ անհրաժեշտ էր ստեղծել և ամրացնել պետական ինստիտուտները, հաստատել միջազգային հարաբերություններ և դառնալ միջազգային կազմակերպությունների անդամ։



1991 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում անցկացվեցին նախագահական ընտրություններ։ Նույն տարվա վերջին Խորհրդային Միությունն արդեն դադարեց գոյություն ունենալ։



Հաջորդ ամիսներին սկսվեց Հայաստանի միջազգային ինտեգրման արագ գործընթացը։ 1992 թվականի հունվարի 30-ին Հայաստանը միացավ ԵԱՀԽ-ին՝ հետագայում ԵԱՀԿ-ին, իսկ 1992 թվականի մարտի 2-ին Հայաստանը դարձավ Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ։ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան Հայաստանի ընդունման մասին 46/227 բանաձևն ընդունեց առանց քվեարկության։



Անկախ պետությունը հայտնվել էր չափազանց դժվար մեկնարկային պայմաններում։



Երկիրը դեռ վերականգնվում էր 1988 թվականի աղետալի երկրաշարժից, քայքայվում էին նախկին խորհրդային տնտեսական կապերը, իսկ տարածաշրջանում շարունակվում էր զինված հակամարտությունը։ Հետագա տարիներին այս գործոնները բերեցին ծանր տնտեսական և էներգետիկ ճգնաժամի։ Ժամանակաշրջանի միջազգային ուսումնասիրություններն առանձին ընդգծում են թե՛ երկրաշարժի երկարատև հետևանքները, թե՛ նախկին խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզումը։



Այս պատճառով անկախության առաջին տարիները դարձան ոչ միայն նոր պետականության ստեղծման, այլև նրա կենսունակության փորձության շրջան։



35 տարի անց



1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ից անցել է 35 տարի։ Այսօր արդեն մեծացել է մի ամբողջ սերունդ, որը ծնվել է անկախ Հայաստանում և երբեք չի ապրել Խորհրդային Միությունում։



Սակայն սեպտեմբերի 21-ի պատմական իմաստը տարիների ընթացքում չի փոխվել։ Այդ օրը Հայաստանի քաղաքացիները հնարավորություն ստացան անձամբ պատասխանելու ամենահիմնական պետական հարցերից մեկին՝ ո՞վ պետք է որոշի Հայաստանի ապագան։



Պատասխանը տրվեց քվեաթերթիկի վրա։ Հայաստանը պետք է լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն՝ ԽՍՀՄ կազմից դուրս։



1990 թվականի օգոստոսի 23-ին սկսված իրավական գործընթացը 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին ստացավ ժողովրդի ուղիղ մանդատը, իսկ երկու օր անց Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակվեց անկախ պետություն։



Հենց այդ պատճառով այսօր նշում ենք ոչ միայն պետական տոն, այլև այն օրը, երբ անկախ Հայաստանի ստեղծման որոշումն ընդունվեց ժողովրդի քվեով։



Շնորհավոր Անկախության օրը, Հայաստան։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/articles/september-21</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=13789</guid>

            <pubDate>Thu, 06 Aug 2020 18:26:12 +0000</pubDate>

            <title>Հարցազրույց Արեգ Միքայելյանի հետ. «Հայաստանում գիտության ֆինանսավորումը չափազանց ցածր է»</title>

            <description><![CDATA[<p>Աստղագիտության ոլորտի արդիական թեմաների շուրջ զրուցել ենք Բյուրականի աստղադիտարանի տնօրեն, Միջազգային աստղագիտական միության Հարավարևմտյան և Կենտրոնական Ասիայի աստղագիտության զարգացման տարածաշրջանային կենտրոնի տնօրեն, Հայկական աստղագիտական ընկերության նախագահ Արեգ Միքայելյանի հետ:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/08/66699528_844455442615190_1507736617014525952_o.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հարցազրույց Արեգ Միքայելյանի հետ. «Հայաստանում գիտության ֆինանսավորումը չափազանց ցածր է»]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Շեշտ.am - Ձեր հարցազրույցներից մեկում նշել էիք, որ Հայաստանը պատրաստվում է իր սեփական փոքր արբանյակն արձակել: Ո՞ր փուլում է այդ գործընթացը:



Արեգ Միքայելյան - Հայաստանը՝ ՄԱԿ-ի Տիեզերքի խաղաղ օգտագործողների հանձնաժողովին (COPUOS) միանալուց հետո, բնականաբար նախատեսում է ունենալ իր սեփական արբանյակը, իսկ հետագայում նաև՝ արբանյակները։ Սակայն թեև դա նախատեսված է, բայց դեռ իրական ծրագիր չէ։



Այստեղ երկու մոտեցում է ուսումնասիրվում՝ կամ մասնակցել այլ երկրների արդեն գոյություն ունեցող կամ արձակվելիք արբանյակների ծրագրերին (մասնակի ֆինանսավորման պայմանով), կամ փորձել պատրաստել և արձակել սեփական արբանյակ, ինչն ավելի բարդ է և խոսքն էլ ավելի համեստ արբանյակի մասին է։ Օրինակ եթե կարելի է կառուցել և արձակել մատչելի արբանյակներ նույնիսկ մի քանի տասնյակ հազար ԱՄՆ դոլարի սահմաններում, ապա լուրջ խնդիրներ իրականացնող երկրակայուն (գեոստացիոնար) արբանյակն արժե ոչ պակաս, քան 200-250 մլն ԱՄՆ դոլար։ 



Շեշտ.am - Արբանյակը տիեզերք ուղարկելու դեպքում հնարավո՞ր է համագործակցություն SpaceX-ի, Росксомоса-ի կամ այլ ընկերության հետ:



Արեգ Միքայելյան - Համագործակցություն միշտ էլ հնարավոր է, թեև ամեն արբանյակ իր առանձին ծրագիրն ու նպատակներն ունի։ Սովորաբար համագործակցության համար նախապես են պայմանավորվում և համապատասխան ձևով պատրաստում արբանյակը և սարքավորումը։ Այնպես որ մեր դեպքում դա առայժմ միայն պլաններում է։ Իսկ տարբեր երկրների հետ համագործակցել՝ միանշանակ, քանի որ Հայաստանը որպես փոքր երկիր չի կարող միայնակ շատ մեծ ծրագրեր իրականացնել։



Ամեն դեպքում՝ մենք մտնում ենք տիեզերական դարաշրջան և նույնիսկ զուտ գործարարական տեսակետից արդեն ձեռնտու չէ շարունակ կապուղիներ գնել այլ երկրներից, երբ կարելի է ունենալ մեր սեփականը կամ գոնե համագործակցել և օգտվել դրանից։



Շեշտ.am - Կնշե՞ք Բյուրականի աստղադիտարանում կատարված վերջին նշանավոր բացահայտումը:



Արեգ Միքայելյան - Մեզ մոտ իրականացվում են մի շարք այսպես կոչված շրջահայություններ (անգլերեն՝ survey)․ դրանք երկնքի լայնածավալ դիտումներ և ուսումնասիրություններ են՝ նոր տիեզերական օբյեկտների բացահայտման և հետագա հետազոտման նպատակով։ Ի տարբերություն, շատ աստղադիտարաններում միայն ուսումնասիրում են ուրիշների կողմից արդեն հայտնաբերված օբյեկտները, ինչի համար հիմնական պայմանն է ունենալ առաջատար տեխնիկա։



Շատ ավելի բարդ է հասկանալ, թե ինչ մոտեցումներ և եղանակներ կիրառելով կարելի է Մեր Գալակտիկայի միլիարդավոր աստղերի և Տիեզերքի միլիարդավոր գալակտիկաների մեջ առանձնացնել առավել հետաքրքիրները, որոնք կարող են կազմել 1%-ից էլ պակասը։ Դրանց շնորհիվ բացահայտվում են առավել կարևոր տիեզերական օբյեկտները։



Վերջին տարիներին մեզ մոտ հայտնաբերվել են նոր քվազարներ, ակտիվ միջուկով այլ գալակտիկաներ, երիտասարդ աստղային օբյեկտներ (Հերբիգ-Հարո օբյեկտներ, ֆուօրներ և այլ), չափազանց մեծ խտության սպիտակ թզուկ աստղեր, գերնորեր, պայթյունային փոփոխականներ, ուշ սպեկտրային դասերի և անսովոր քիմիական բաղադրություն ունեցող ածխածնային աստղեր, այլ փոփոխականներ, կրկնակի աստղեր և այլն։ Կատարվել են նաև կարևոր տեսական աշխատանքներ՝ Արեգակի ֆիզիկայի, աստղերի մթնոլորտներում ճառագայթման տեղափոխման տեսության և այլ բնագավառներում։ 



Շեշտ.am - Ներկայումս անձամբ ինչ-որ հետազոտություն կատարո՞ւմ եք, թե՞ միայն գրանտների կամ արտաքին պատվերների շրջանակներում են դրանք արվում: Եթե կատարում եք, որո՞նք են, ինչպիսի՞ն են արդյունքները:



Արեգ Միքայելյան - Իհարկե կատարում եմ և միշտ եմ կատարել։ Ես երբեք գիտական ակտիվությունը չեմ թուլացրել, անկախ այն բանից, թե ինչ պաշտոն եմ զբաղեցրել կամ ընդհանրապես չեմ զբաղեցրել։ Անհամեստ չլինեմ, բայց Հայաստանում ինչ 2012թ․ ստեղծվել է առավել արդյունավետ գիտնականների ցանկը, ես առ այսօր անցկացված բոլոր մրցույթներում ներառվել եմ դրանում։ Ընդհանրապես, գիտական գործունեությունն առաջնայինն է, անհրաժեշտ է ակտիվ աշխատել գիտության մեջ, նոր հետո իրականացնել նաև վարչական, կազմակերպական, կրթական, խմբագրական, հանրային կամ այլ գործունեություն։



Ի դեպ, գիտական հետազոտությունները նաև կարող են կատարվել հենց դրամաշնորհների շրջանակներում։ Ինչ վերաբերում է արտաքին պատվերներին, ապա այդպես կարելի է կոչել այն ծրագրերը, որոնք դրսից են առաջարկվել, սակայն մեր դեպքում միշտ կարողացել ենք իրականացնել մեզ հետաքրքրող թեմաները և խնդիրները։ Վերջին կարևոր արդյունքներից կնշեմ ակտիվ միջուկով գալակտիկաների բազմալիքային (ռենտգենյան, գերմանուշակագույն, օպտիկական, ենթակարմիր, ռադիո) վիճակագրական ուսումնասիրությունները, որոնք թույլ են տալիս պարզել գալակտիկաների ֆիզիկական հատկությունները։



Կան նաև բազմաթիվ հայտնաբերված նոր տիեզերական օբյեկտներ․ ընդհանրապես մեր հետազոտություններն աչքի են ընկնում նոր օբյեկտների բացահայտմամբ։ Արդեն կան մեր կողմից բացահայտված շուրջ 5700 օբյեկտներ, որոնք բոլորն էլ հետագա ուսումնասիրությունների առարկա են։  



Շեշտ.am - Ինչպե՞ս կգնահատեք Հայաստանում գիտահանրաճանաչ մեդիայի մակարդակը: Ինչո՞ւ այստեղ ոչ ոք գիտական լուրեր չի կարդում:



Արեգ Միքայելյան - Մակարդակն իհարկե դեռ հեռու է ցանկալիից, սակայն արդեն բազմաթիվ քայլեր են արվում իրավիճակը շտկելու համար։ Այլ հարց է, որ այո, մարդիկ են տարված այլ հետաքրքրություններով՝ առօրյա խնդիրներ, քրեական թեմաներ, բիզնես, քաղաքականություն, սպորտ և այլն։ Սովորաբար երկրի զարգացման հետ միասին առաջին պլան է գալիս նրա գիտությունը։



Մեզ մոտ մի փոքր արտառոց վիճակ է․ դեռևս խորհրդային ժամանակներից Հայաստանում գիտությունը բարձր մակարդակի վրա է եղել, սակայն երկրում հիմա կենսամակարդակը շատ ցածր է։ Հայաստանը երևի միակ պետությունն է աշխարհում, որ զարգացող երկիր է, բայց ունի բարձրակարգ գիտություն։ Այսինքն հասարակության գիտակցության և գիտության կարևորության անհամապատասխանություն կա։ 



Շեշտ.am - Եթե կարդում են, ապա ինչո՞ւ ոչ մի մասնագիտացված կայք չկա, կան՝ միայն սիրողական մակարդակի:



Արեգ Միքայելյան - Հավանաբար ուժերն են քիչ ամեն ինչ հասցնելու համար։ Մասնագիտական մակարդակի հենց մեր աստղադիտարանի կայքէջն է (https://www.bao.am), բայց դրանից սովորական մարդիկ դժվար թե օգտվեն: Գիտահանրամատչելի նյութեր տրամադրելն ավելի կարևոր է։ Օրինակ մենք ստեղծել ենք հայերեն առցանց ամսագիր՝ «Աստղագիտակ» (https://www.aras.am//Astghagitak), որտեղ ներկայացվում են հայերեն լեզվով մատչելի աստղագիտական նյութերն ըստ թեմաների։



Ցանկալի կլիներ ունենալ աստղագիտական ամսագիր, Youtube-ում շատ ավելի աստղագիտական նյութեր (որոշ նյութեր ունենք տեղադրած), Վիկիպեդիայի աստղագիտական շատ հոդվածների հայերեն տարբերակները, սակայն այդ ամենի համար բազմաթիվ մարդիկ և միջոցներ են պետք։ 



Շեշտ.am - Այս տարի աստղաֆիզիկայի մագիստրատուրա ընդունվածները 2-3 ե՞ն: Դա բավարա՞ր եք համարում: Ձեր կարծիքով՝ արդյո՞ք այդ հանգամանքի վրա ազդում է գիտական ԶԼՄ-ի բացակայությունը Հայաստանում:



Արեգ Միքայելյան - Այո, վերջին տարիներին շատ քիչ են ընդունվում և ոչ միայն մեր ոլորտում։ Գիտության ճանապարհն ընտրող պատանիների և երիտասարդների թիվը խիստ անկում է ապրել հիմնականում հետագա ցածր վարձատրվող աշխատանքի հեռանկար ունենալու պատճառով։ Ձեր նշած պատճառը նույնպես առկա է․ եթե գիտությունն ավելի բարձր գնահատվեր ու մասսայականացվեր, հանրությանը պատշաճ կերպով ներկայացվեին գիտության կարևորությունը և արդյունքները, վստահ եմ, որ երիտասարդների հոսքն էլ կավելանար։  



Շեշտ.am - Ինչպե՞ս եք անձամբ մասնակցում Հայաստանում գիտության հանրայնացմանը:



Արեգ Միքայելյան - Մենք նախաձեռնել ենք գիտության, մասնավորապես՝ աստղագիտության հանրայնացմանը վերաբերող մի շարք ծրագրեր, այդ թվում՝ գիտական, (մասնավորապես՝ աստղագիտական) լրագրությունը (հարցազրույցներ, հանրամատչելի հոդվածներ, մամուլի ասուլիսներ, հեռուստա և ռադիո հաղորդումներ և այլն), արտագնա դասախոսություններ Երևանի և ՀՀ մարզերի դպրոցներում (մասամբ՝ ՀՕՖ-ի հետ համատեղ), նաև՝ դասախոսություններ այլ կազմակերպություններում:



Բյուրականյան գիտաճամբարներ են կազմակերպվում (որտեղ աստղագիտությունից բացի ներկայացվում են նաև այլ գիտությունները), «Իմ Տիեզերքը» շարադրությունների մրցույթ և եռօրյա այցելություն Բյուրականի աստղադիտարան Բերդի տարածաշրջանի սահմանամերձ գյուղերի դպրոցականների համար (նույնպես ՀՕՖ-ի հետ համատեղ), էապես օժանդակում ենք աստղագիտական օլիմպիադաների իրականացմանը, իրականացնում ենք մի շարք ծրագրեր ֆիզիկայի և աստղագիտության ուսուցիչների համար:



Ինչպես նշվեց՝ ստեղծել ենք մի շարք կայքէջեր, վերջապես ակտիվորեն զարգացնում ենք գիտական (և աստղագիտական) տուրիզմը, մասնավորապես կազմակերպելով տարատեսակ այցելություններ Բյուրականի աստղադիտարան։ Այստեղ պետք է նշեմ մեր հանրային կապերի համակարգող Սոնա Ֆարմանյանի դերը, ով ջանք չի խնայում Հայաստանում աստղագիտական կրթության և աստղագիտության հանրայնացմանն ուղղված նախաձեռնություններով։  



Շեշտ.am - ՀՀ կառավարության ծրագրերում կա՞ արդյոք նոր աստղադիտակի կառուցում՝ աստղաֆիզիկայի ոլորտում մրցունակ դառնալու համար:



Արեգ Միքայելյան - Ցավոք՝ ոչ։ Իրականում Հայաստանի նման փոքր երկրում մեկ-երկու աստղադիտակն էլ բավարար է (մեզ նման շատ երկրներ նույնիսկ ընդհանրապես չունեն որևէ աստղադիտարան), սակայն այստեղ կարելի էր խոսել ավելի լավ աստղագիտական պայմաններ ունեցող վայրում դիտողական կենտրոն կառուցելու մասին։ Բյուրականն ընտրվել է այն ժամանակվա ֆինանսավորման պայմաններում որպես ամենաօպտիմալ վայր։



Պարզ է, որ ֆինանսների առկայության դեպքում պետք է դրանք շատ ավելի արդյունավետ օգտագործել և աստղադիտակներ տեղադրել բարձրլեռնային, խոշոր բնակավայրերից հեռու և աստղագիտական դիտումների համար լավագույն վայրերում։ Մենք հիմա փորձում ենք մեր փոքր աստղադիտակներից մեկը (50 սմ հայելու տրամագծով) տեղափոխել և տեղադրել Արագածի գագաթին ավելի մոտ վայրում և լրացուցիչ առավելություն ստանալ, սակայն այս ծրագիրն էլ նույնպես ծախսեր է պահանջում։ Իսկ խոշոր աստղադիտակի կառուցումը և տեղադրումն առնվազն 100-120 մլն ԱՄՆ դոլարի չափ ֆինանսներ է պահանջում։ 



Շեշտ.am - Կառավարության կողմից հատկացվող ֆինանսավորումը բավարա՞ր եք համարում: Ինչի՞ վրա կծախսեիք 1 միլիարդ դոլարը, եթե հաջորդ տարի այդպիսի գումար հատկացնեին Ձեզ:



Արեգ Միքայելյան - Առաջին հարցին՝ իհարկե ոչ։ Հայաստանում գիտության ֆինանսավորումը չափազանց ցածր է, աշխարհում ամենացածրներից մեկը նույնիսկ հարաբերական առումով, այսինքն բացի բացարձակ չափից, բյուջեից գիտությանը հատկացվող տոկոսի (շուրջ 1%) առումով էլ ենք շատ հեռու քաղաքակիրթ երկիր կոչվելուց։



Այստեղ կարող ենք խոսել թե՛ ցածր աշխատավարձերի (իմ համոզմամբ գիտնականը պետք է երկրի ամենաբարձր աշխատավարձերից մեկը ստանա, օրինակ նրա աշխատանքը շատ ավելի բարդ է և կարևոր, քան ԱԺ պատգամավորներինը, ովքեր ամսական 1․5 մլն դրամ են ստանում գիտնականի 120-150 հազարի դիմաց, այսինքն շուրջ 10-12 անգամ ավելի), թե՛ գիտական ենթակառուցվածքների և սարքավորումների արդիականացման խիստ պահանջի, թե՛ գործուղումների և այցելությունների ֆոնդի, թե՛ մի շարք այլ ծախսերի մասին։ 



Այսօր աստղադիտարանի տարեկան բյուջեն 215 մլն դրամ է, այսինքն կես մլն դոլարից էլ պակաս։ Մենք վճարում ենք չափազանց ցածր աշխատավարձ, ամսական կոմունալ ծախսերը, ձեռք ենք բերում տրանսպորտային միջոցների համար անհրաժեշտ վառելիք և չնչին գումար էլ մնում է համակարգչային տեխնիկայի, միջոցառումների կազմակերպման, գործուղումների, կահույքի, գրենական պիտույքների, տպագրության, վերանորոգման և մնացած ամեն ինչի համար։



Բարեբախտաբար, մի փոքր էլ (շուրջ 80 մլն) ավելանում է դրամաշնորհների և պայմանագրերի շնորհիվ, բայց միևնույն է շատ հեռու ենք անհրաժեշտ նվազագույնից։ Պատկերացրեք որքան քիչ է ամսական 25 մլն-ը բազմաթիվ գործառույթներ, 100 հոգուց բաղկացած անձնակազմ, 53 հեկտար տարածք և 70 շինություն ունեցող հիմնարկի համար։ Ես գնահատում եմ, որ աստղադիտարանի նորմալ կենսագործունեության համար (առանց խոշոր ներդրումների) անհրաժեշտ է տարեկան մոտ 1 մլրդ դրամ։



Եթե խոսում ենք 1 մլրդ դոլարի մասին, ինչը 500 անգամ ավելի է, ապա կարելի էր արդեն նոր խոշոր աստղադիտակ տեղադրել, էապես արդիականացնել նյութատեխնիկական բազան, ավելացնել անձնակազմը (ինչի կարիքը նույնպես կա) և հատկապես ներգրավել երիտասարդ խելացի կադրերի, ովքեր փոխարենը գնում են ավելի բարձր վարձատրվող ոլորտներ և ցավոք իրենց տաղանդը շատ ավելի պակաս արդյունավետ աշխատեցնում են ավելի քիչ գիտելիքներ պահանջող տեղում։ 



Շեշտ.am - Հավատո՞ւմ եք այլմոլորակային կյանքին:



Արեգ Միքայելյան - Վստահ եմ, որ մեր քաղաքակրթությունը միակը չէ։ Արտերկրային քաղաքակրթությունների հիմնախնդիրը բազմաճյուղային գիտություն է․ այստեղ  ներգրավված են աստղագիտությունը, ֆիզիկան, ռադիոֆիզիկան, կապը և հեռահաղորդակցությունները, քիմիան, կենսաբանությունը, փիլիսոփայությունը, պատմությունը, հնագիտությունը (պալեովիզիտոլոգիական՝ հնայցաբանական ուսումնասիրություններ), նույնիսկ լեզվաբանությունը։



Աստղագետներն ամենից առաջ են անցել՝ հայտնաբերելով բազմաթիվ արտարեգակնային մոլորակներ։ Դրանց մեջ կան արդեն մի քանի տասնյակ երկրանման և կյանքի համար հարմարեցված մոլորակներ, և հիմա որոնումների գլխավոր ուղղությունն է դրանց վրա կյանքի նշաններ գտնել։ Հուսանք շատ շուտով այս հարցում լուրջ առաջխաղացում կգրանցվի։ 



Շեշտ.am - Կնշե՞ք Ձեր սիրած ֆիլմը:



Արեգ Միքայելյան - Հատկապես շատ եմ սիրում պատմական ֆիլմեր, օրինակ ինձ համար լավագույններից մեկն է Մել Գիբսոնի «Քաջ սիրտը»՝ թե՛ որպես ռեժիսորական և թե՛ որպես դերասանական գործ։ Շատ եմ սիրում հայկական դասական ֆիլմերը՝ Հրաչյա Ներսիսյանի, Ավետ Ավետիսյանի, Արման Կոթիկյանի, Մհեր Մկրտչյանի, Սոս Սարգսյանի, Խորեն Աբրահամյանի, Ազատ Շերենցի, Ֆրունզե Դովլաթյանի և շատ ուրիշների մասնակցությամբ։   



Շեշտ.am - Սիրողական մակարդակում ինչի՞ց խորհուրդ կտաք սկսել ուսումնասիրել աստղաֆիզիկան:



Արեգ Միքայելյան - Անտուան դը Սենտ Էկզյուպերիի հետաքրքիր ասույթն եմ հիշում, որ նավաստի դառնալու համար ոչ թե պետք է նավաշինություն սովորել, ծովի քամիներն ու այլ առանձնահատկություններն ուսումնասիրել, այլ պարզապես ծովը սիրել։ Նույնը կարելի է ասել աստղագետ դառնալու համար՝ ավելի կարևոր է սիրել աստղալից երկինքը ու մտովի խորանալ Տիեզերքի գաղտնիքների մեջ․ չկա ավելի գրավիչ, ավելի հետաքրքիր ու ավելի խորհրդավոր բան, քան Տիեզերքն է։ 
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/interview/areg-mikaelyani-het</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=12611</guid>

            <pubDate>Thu, 25 Jun 2020 16:37:25 +0000</pubDate>

            <title>Վերլուծություն. գույքահարկն, ի վերջո, բարձրանալո՞ւ է, թե՞ ոչ</title>

            <description><![CDATA[<p>Նախագիծը բուռն քննարկումներ է առաջացրել իշխանական և ընդդիմադիր թևերի միջև, քանի որ այն իրենից ենթադրում է հարկային բեռի ավելացում, սակայն՝ հիմնավորված նպատակներով: Տեսնենք, թե ինչ է իրականում «ասում» նախագիծը:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/06/491318589310.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Վերլուծություն. գույքահարկն, ի վերջո, բարձրանալո՞ւ է, թե՞ ոչ]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Ի՞նչ է փոխվել Հարկային օրենսգրքում



Ազգային ժողովի արտահերթ նստաշրջանում երկրորդ ընթերցմամբ և ամբողջությամբ ընդունվել է «Հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը, որն ուժի մեջ է մտնելու 2021թ. հունվարի 1-ից:



Նախ՝ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար գույքահարկը չի փոխվելու՝ մնալու է 15 %:



Հարկային օրենսգիրք, Հոդված 229, հին տարբերակ / © arlis



Այս հոդվածում փոփոխության արդյունքում միայն կարգավորվելու են տարբեր նշանակության (ոչ գյուղատնտեսական) հողերը. յուրաքանչյուրն ստանում է իր առանձնացված միավորը, որը, սակայն, էական տարբերություն չի կրելու (առավելագույն տարբերությունը՝ 0,5 (կես) տոկոս):



Հարկային օրենսգիրք, Հոդված 229, նոր տարբերակ / © ՀՀ ԱԺ



Ընդդիմադիր և իշխանական թևերի ներկայացուցիչների միջև բանավեճի հիմնական կետերից էր հարկման բազայի նվազագույն շեմի հարցը. գործող տարբերակում մինչև 3 մլն դրամ կադաստրային արժեք ունեցող  բազմաբնակարան բնակելի շենքը, բազմաբնակարան բնակելի շենքի բնակարանը, բազմաբնակարան շենքի ոչ բնակելի տարածք համարվող անշարժ գույքը չէր հարկվում:







Հարկային օրենսգիրք, Հոդված 229, հին տարբերակ / © arlis



Ընդունված տարբերակում նվազագույն շեմը դառնում է մինչև 10 մլն դրամ կադաստրային արժեքը և սահմանվում է 0,05 % գույքահարկ: Այստեղ նախագծի հեղինակը և Ազգային ժողովի Իմ Քայլը խմբակցության տնտեսագետ պատգամավորներն ընդունել են, որ որոշակի հարկային բեռ ներկայումս հարկ չվճարողների համար, ամեն դեպքում առաջանալու է, սակայն նրանց մատնանշումն այդ հարկերով համայնքային իշխանությունների կողմից տվյալ անշարժ գույքի սպասարկումը, հարակից բարեկարգումն ու համայնքային այլ խնդիրների լուծման համար նախընտրելի տարբերակն է:



Հարկային օրենսգիրք, Հոդված 229, նոր տարբերակ / © ՀՀ ԱԺ



Սակայն այս հատվածի մյուս մասերում, ինչպես երևում է վերոբերյալից, գույքահարկի շեմը նույնիսկ նվազում է: Օրինակ՝ գործող տարբերակում 25 մլն դրամ կադաստրային արժեքով բնակարանի գույքահարկը կազմում է 47100 դրամ: Փոփոխված տարբերակում այն վերջնարդյունքում (2026թ.) դառնալու է 20 հազար դրամ: Այս բաժնում կատարվող հիմնական փոփոխություններից մեկն էլ վերաբերում է «թանկարժեք» անշարժ գույքին. եթե նախկին տարբերակով սահմանված էր «40 մլն դրամ և ավելի», ապա այժմ տարանջատված են 47-75 մլն, 75-100 մլն, 100-200 մլն և 200 մլն-ից բարձր արժեք ունեցողները:



Անհատական բնակելի տան և այգետնակի դեպքում նոր կարգավորումներով գույքահարկի պատկերը հետևյալն է լինելու (գործող տարբերակում նույնացված են, նորում՝ տարբերակված).







Հարկային օրենսգիրք, Հոդված 229, նոր տարբերակ / © ՀՀ ԱԺ



Տվյալ դեպքում տարբերությունը հասկանալու համար կրկին օրինակ բերենք. 15 մլն դրամ արժողությամբ անհատական բնակելի տան գույքահարկն այժմ կազմում է 17100 դրամ: 2026թ. այն կազմելու է 11500 դրամ:



Ինչո՞ւ է ընկալվում որպես «թանկացում»



Ինչպես տեսանք վերը նշված օրինակներից՝ որոշ դեպքում գույքահարկը նույնիսկ նվազում է: Սակայն ընդդիմադիր պատգամավորները պարբերաբար կրկնում են, որ միևնույն է՝ «թանկանում է»: Ամբողջ խնդիրն այս դեպքում այն է, որ դեռևս նախորդ տարվա հարկային փոփոխություններով անշարժ գույքի կադաստրային արժեքը հաշվարկվելու է նոր կարգով: Ըստ այդմ՝ ներկայիս կադաստրային արժեքը որոշ դեպքերում ավելանալու է միջինում 4-5 անգամ՝ կախված տարածքից (Երևան, մարզեր, սահմանամերձ):




https://www.facebook.com/babken.tunyan/posts/1792272697580339




ԱԺ Տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Բաբկեն Թունյանն ընդգծել է, որ նախորդ տարվա կարգավորումների դեպքում կադաստրային արժեքը 2021թ.-ից բարձրանալու են՝ իրենց հետ բարձրացնելով նաև գույքահարկը:



Սակայն պատգամավորը նշել է, որ այս փոփոխությունները նպատակ ունեն մեղմելու այդ բարձրացումը: Այս առիթով Կառավարությունն ու Բաբկեն Թունյանն արժանացել են Լուսավոր Հայաստան խմբակցության պատգամավորներ Մանե Թանդիլյանի քննադատությանը: Վերջինս կատարվող փոփոխությունը որակեց անարդար՝ հաշվի առնելով, որ հնարավոր էր նախորդ տարվա փոփոխությունը չկիրառել կամ այլ լուծում տալ: Պատգամավորը երևույթը համեմատել է «մեծ զեղչերի» հետ, երբ «ապրանքի գինը կրկնակի բարձրացվում է և 20 %-ով զեղչ արվում: Թանդիլյանի խոսքով՝ «այս դեպքում, այո, զեղչ արվել է, բայց հաշվի չի առնվում, որ մինչև զեղչ անելը կրկնակի է թանկացել»:




https://www.facebook.com/TandilyanMane/posts/1169865773360933




Այս հարցի մասին Մանե Թանդիլյանը խոսել էր դեռ մայիս ամսին, երբ Կառավարությունը հավանություն էր տվել Հարկային օրենսգրքի փոփոխություններին: Հավելենք, որ Լուսավոր Հայաստան խմբակցության պատգամավորի մատնանշած խնդիրների մի քանիսը լուծում են ստացել (օրինակ՝ 100 մլն դրամը 1%-ով հարկման վերաբերյալ, որը վերջնական տարբերակում դարձավ 200 մլն՝ 1,5 %), սակայն նախկին նախարարի դիտարկումները, որոնք վերաբերում էին վերջնարդյունքում գույքահարկի թանկանալուն, մնացին անփոփոխ:



Դանդաղ «թանկացում»



Ընդդիմադիր պատգամավորներն ուշադրություն են հրավիրել գույքահարկի թանկացման վրա: Սկզբնական տարբերակում Կառավարությունն առաջարկել էր բարձրացումն անմիջական բեռ չդարձնելու նպատակով փոփոխությունները կիրառել մաս-մաս՝ 4 փուլով: Սակայն Իմ Քայլը խմբակցության առաջարկությամբ ընդունվեց 6 փուլով՝ մինչև 2026թ.-ը բարձրացվելու տարբերակը (գույքահարկի 25, 30, 35, 50, 75 և 100 % մասերով):




https://www.facebook.com/babken.tunyan/posts/1792358640905078




Հարկային օրենսգրքում կատարվող փոփոխությունների և լրացումների նպատակ է նշվում համայնքների անկախացումը՝ գույքահարկով բյուջեում հավելյալ միջոցներ կենտրոնացնելու և դրանցով համայնքային նշանակության խնդիրներ լուծելու հնարավորությունը: Ֆինանսների փոխնախարար Արման Պողոսյանը նույնպես կարևորել է այս հարցը՝ նշելով, որ անշարժ գույքի հարկը պետբյուջե չի ուղղվում, այլ մնում է համայնքում՝ ծառայելով համայնքի բնակիչներին:
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/research/guyqaharkn</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=12387</guid>

            <pubDate>Sat, 20 Jun 2020 17:09:21 +0000</pubDate>

            <title>Հիպնոսի ներքո. ենթարկվելու մասին ճշմարտությունն ու առասպելը</title>

            <description><![CDATA[<p>Համարվում էր, որ խորը հիպնոսային քնի մեջ մարդը լիովին կատարում է հիպնոսացնողի կամքը: Սակայն, իրականում, երկու սկզբունքային անճշտություններ կան այդ կապակցությամբ:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/06/104683571_3017052791705263_4020997180147585969_o.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հիպնոսի ներքո. ենթարկվելու մասին ճշմարտությունն ու առասպելը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Երկար ժամանակ հիպնոսն իրապես համարվել է քնի առանձնահատուկ ձև: Մինչև 20-րդ դարի կեսերն ընդունված է եղել ռուս ֆիզիոլոգ Ի.Պ.Պավլովի առաջարկած բացատրությունը հիպնոսի մեխանիզմի մասին: Ըստ նրա՝ միօրինակ գրգռիչները՝ տեսողական, ձայնային, շոշափողական, գլխուղեղի կեղևում արգելակում են առաջացնում, որը նեյրոֆիզիոլոգիական օրենքների համաձայն տարածվում է այլ հատվածներում, և ուղեղն իր կրողի հետ ննջում է: Չի քնում միայն «պահակակետը», որն ապահովում է կապը հիպնոսացնողի հետ:



Բայց էլեկտրաուղեղագրության սարքերի (ԷՈՒԳ) ի հայտ գալով՝ պարզվել է, որ հիպնոսի դեպքում ոչ մի արգելակում տեղի չի ունենում, իսկ հիպնոսահակի ուղեղի բիոէլեկտրական ակտիվությունը գործնականում չի տարբերվում արթմնի վիճակում գրանցվող ԷՈՒԳ-ից: Վերջին տարիների մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի օգնությամբ կատարված հետազոտությունները նոր տվյալներ չեն ավելացրել. ուղեղի որոշ հատվածների աշխատանքն այդ պարագայում տարբերվում է և՛ քնի, և՛ արթուն վիճակից, բայց թե ի՞նչ է, դեռ պարզ չէ:



Հիպնոսը ներկայումս ընդունված է համարել գիտակցության ժամանակավոր իրավիճակ, նրա ծավալի նվազեցման բնութագրմամբ և ներշնչման պահպանման վրա կտրուկ սևեռմամբ, ինչը կապված է անհատական վերահսկման և ինքնագիտակցության գործառույթի փոփոխության հետ: Հիպնոսի իրավիճակն առաջանում է հիպնոսացնողի հատուկ ներգործության կամ նպատակադրված ներշնչման արդյունքում: Ու թեև տեսականորեն հիպնոսը քուն չէ, գործնականում դասական հիպնոսի ժամանակ բժիշկներն օգտագործում են այն մեթոդները, ինչ կիրառվել է 100, 200 կամ նույնիսկ  հազար տարի առաջ. հայացքի սևեռում փայլուն պարագայի վրա, միօրինակ գրգռիչներով ու միակերպ խոսքով՝ առանցքային բառերի շեշտադրմամբ. «Դու քնում ես ավելի խորը», «Դու լսում ես իմ ձայնը»:



Հիպնոսային խորը քնի մեջ էլ տեղի են ունենում այն հրաշքները, որոնցից ձևավորվում է տպավորությունն այն մասին, թե հիպնոսի ներքո մարդը զրկվում է ազատությունից: Մինչև հիպնոսի լուսնոտության մակարդակը, նույնիսկ փորձառու հիպնոսացնողի ղեկավարությամբ, ունակ է հասնելու 5-7 մարդուց մեկը: Բայց հենց նա էլ կարող է բեմի վրա թռչկոտել գորտի նման, այլ արտասովոր գործողություններ կատարել: Էստրադային աճպարարներն ու հիպնոսային երևույթի վաղ հետազոտողները փորձարկել են այն ամենն, ինչ մտքներին եկել է, և իսկապես՝ հիպնոսի ազդեցությամբ մարդը կարող է կատարել ցանկացած հրաման: Գրեթե՝ ցանկացած:



Հանցանք և պատիժ



Ոչ մի հիպնոսի ազդեցությամբ մարդուն չի կարելի ստիպել անել այն, ինչը կապված է նրա՝ ինքնապաշտպանության զգացողության կամ բարոյական սկզբունքների հետ: Օրինակ՝ հիպնոսի վիճակում գտնվող մարդուն հնարավոր է համոզել, որ սենյակը դատարկ է, սակայն քայլելու հրահանգի դեպքում նա կշրջանցի սեղաններն ու աթոռները: Նա կհավատա, որ բարձրահարկ շենքի այդ պատուհանը դուռ է, կտեսնի այնտեղից մտնող մարդկանց ու նույնիսկ աներևակայելի կենդանիների, սակայն կհրաժարվի դուրս գալ այդ «դռնից»:



Զոմբիների ստեղծման ծրագրեր իրականում տարվել են «ՆԿՎԴ-ՄԳԲ-ԿԳԲ»-ներում, ՑՌՈՒ-ում և այլ երկրների նմանատիպ կառույցներում: Սակայն առեղծվածային ինքնասպանությունների (օրինակ՝ Ջոն Քենեդուն, Մարտին Լյութեր Քինգին սպանողների) որակումը որպես ներշնչման ազդեցությամբ կատարված՝ կարծես թե հորինված են: Չեն ապացուցվել հարյուրավոր քրեական պատմությունները, ըստ որոնց՝ հանցագործությունը հիպնոսի ազդեցության ներքո են կատարել (այդ կերպ փորձել են արդարանալ): Հաշված դեպքերում են միայն սպանության դրդողները հիպնոսացնողներ եղել, սակայն կատարողներ կարող էին և առանց դրա այդ նույնը գործել:



Հիպնոսն ապարդյուն է նաև խուզարկուների համար: Հիպնոսի ազդեցությամբ կասկածյալներից ցուցմունք կորզելու փորձերը հանգեցրել են նրան, որ հարցաքննվողը հնարել է այն, ինչը հիպնոսացնողն է պահանջել, կամ շարունակել է իր անմեղությունը պնդել: Մի շարք երկրներում հարցաքննության այդպիսի մեթոդն արգելված է՝ բացառությամբ օպերատիվ տեղեկություն ստանալու, իսկ այդպիսի հարցաքննությունն իրավական ուժ չունի:



Շեղել՝ ներշնչանքով



Խոսքային ներշնչանքն ազդում է ոչ միայն մտքերի ու զգացմունքների վրա, այլև՝ ֆիզիոլոգիական գործառույթների: Կարելի է գրքերում նկարագրված բազմաթիվ օրինակներ բերել այս մասին. օրինակ՝ մարդը կարող է մահանալ արյունաքամ լինելու բոլոր ախտանշաններով՝ առանց արնաքամ լինելու, արյան հոսքը կարող է դադարել՝ վերքի չորացման ներշնչանքով, արյան բաղադրությունը կարող է փոխվել՝ շաքարը շատանալ՝ համեղ ուտելիք պատկերացնելիս, լեյկոցիտների քանակը փոխվել ծարավից կամ սովածությունից, կարող է միզել, մութ սենյակում լուսավորության մասին խոսելիս բիբերը կարող են լայնանալ կամ հակառակը և այլն:



Ընդհանուր առմամբ՝ ներշնչմամբ ֆիզիոլոգիական գործողությունների վրա ազդելու մասին տեղեկություններ վաղուց են հայտնի. օրինակ՝ դարեր առաջ վիրահատություններ են կատարվել հենց հիպնոսային ներշնչման մեթոդի կիրառմամբ: Համարվում է, որ ռուսերեն «врач» (բժիշկ) բառն առաջացել է «врать» (ստել) և «говорить» (խոսել) բառերից՝ ցույց տալով կեղծ (ներշնչող) բառերի միջոցով բուժման մեթոդի էությունը:



Ներշնչումն ու ներշնչումը կարող են բուժել ոչ միայն նևրոզն ու նյարդային ու հոգեբանական բնույթի այլ հիվանդություններ, այլև՝ ավելի լուրջ ու առաջին հայացքից հոգեբանականի հետ կապ չունեցողները:



Հենց ներշնչանքով են բացատրվում էքստրասենսների, գուշակների, տարբեր պարագաների միջոցով խնդիրների հաղթահարումը: Դրանք օգնում են հատկապես զուտ հոգեսոմատիկ հիվանդությունների դեպքում: Սակայն այս դեպքում պետք է տվյալ անձինքն իսկապես մասնագետներ լինեն, այլապես վնասն ավելի մեծ կլինի:



Նորություն չէ



19-րդ դարի վերջերից հիպնոսը դարձել է հոգեբուժության ընդունված մեթոդ, և 100 տարի այդ ոլորտում առանձնահատուկ առաջընթաց չի գրանցվել: Հիպնոլոգիա ոլորտում հեղափոխություն կարող էր տեղի ունենալ 1980-ականներին. ամբողջ աշխարհում խոսվեց նեյրոլեզվաբանական ծրագրավորման (ՆԼԾ) մասին:



ՆԼԾ-ն իրականում հոգեբուժության տեսություններից մեկն է: Այն օգնում է այնքանով, որքանով հոգեբուժության մյուս մեթոդները: Այստեղ առանձնահատուկ է պարզապես այն, որ արդյունքը առավելապես կախված է բժշկից:



Ամենայն հավանականությամբ՝ տարբեր «գաղտնի կենտրոններում» ուսումնական ծրագրերում ներառված են ՆԼԾ-ի մեթոդները, սակայն դժվար թե այդ ամենը սերտած գործակալը կարողանա պատահած մարդու այնպես շեղել, ինչպես գնչուն: Ներկայումս կան նաև կարճատև դասընթացներ, սակայն «երկու ամսում Պագանինիի նման ջութակ նվագել, ամեն դեպքում, սովորել հնարավոր չէ»:



Ոչ մի հիպնոս



Ներշնչանքը հաճախ է օգտագործվում որպես հիպնոսի հոմանիշ: Սակայն ներշնչանքի դեպքում հիպնոսացնելու անհրաժեշտություն չկա. հիպնոսի մանրէները վիրուսների նման թափանցում են մարդու օրգանիզմ՝ խոսքով, ժեստերով, գրքերով, լրատվական միջոցներով և այլն, ընդ որում՝ ամենուր:



Այս կերպ օրինակ է բերվում այն դեպքը, երբ վաճառողն առաջին հայացքից պարզունակ նկարագրություններով գովաբանում է իր ապրանքը, և կարճ ժամանակ անց հաճախորդները շուրջն են հավաքվում:



Համարվում է, որ հեռուստատեսային տեխնոլոգիաների գյուտերը շատ չեն ուժգնացրել հանրային կյանքի վրա ներշնչման դերը, սակայն պետք է հաշվի առնել «ով նախազգուշացված է, նա զինված է» արտահայտությունը, որը դեռ Հին Հռոմում է ասվել:
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/hipnosi-nerko</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=12464</guid>

            <pubDate>Sat, 20 Jun 2020 14:38:08 +0000</pubDate>

            <title>Ի՞նչ է քաղցկեղն ու ինչպե՞ս կանխել դրա զարգացումը. 21-րդ դարի պատիժը</title>

            <description><![CDATA[<p>Քաղցկեղը հիվանդություն է, որը մարդու օրգանիզմը ներսից է վնասում: Նրանից ոչ ոք ապահովագրված չէ, և բժշկությունը տարեցտարի նոր մեթոդներ է հնարում՝ օնկոլոգիական հիվանդությունների դեմ պայքարի համար:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/06/opuxol.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ի՞նչ է քաղցկեղն ու ինչպե՞ս կանխել դրա զարգացումը. 21-րդ դարի պատիժը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
«Հիվանդություն» բառը լսելիս մենք հաճախ այն պատկերացնում ենք մարդու օրգանիզմի վրա ազդող միկրոօրգանիզմների կամ վիրուսների տեսքով: Դրանց համար մարդը և՛ սննդի աղբյուր է, և՛ բնակավայր: Որոշները հաստատվում են լորձաթաղանթներում, մյուսները՝ արյան հետ տարածվում են ամբողջ օրգանիզմում, իսկ երրորդներն ընդհանրապես ոչնչացնում են մարմնի բջիջները՝ իրեն սեփական հետնորդներին բազմացնելու նպատակով: Դեղերի և բուժման միջոցով մարդն արդեն դարեր շարունակ պայքարում է հիվանդության դեմ, պարբերաբար հնարում է նոր մեթոդներ: Սակայն սարսափելի վտանգը վրա է հասնում հենց ներսից:



Ի՞նչ է քաղցկեղը



Օրգանիզմի մուտացված բջիջներից առաջացող հիվանդություն: Մինչ օրս 100 %-անոց կանխատեսում հնարավոր չի եղել, թե որտեղ, երբ և ինչպես այն կառաջանա: Բժշկությանը հայտնի են միայն մուտացիայի հավանականությունը բարձրացնող հանգամանքները (կանցերոգեններ, քաղցկեղ առաջացնողներ). ռադիացիոն ճառագայթում, տոքսիկ նյութերի ազդեցություն, իմունիտետի ընդհանուր անկում և այլն, սակայն նույնիսկ դրանք 100 %-ով չեն հանգեցնում քաղցկեղային հիվանդությունների: Ժամանակակից թերապիան նույնպես մարդուն պաշտպանել ուռուցքի առաջացումից:



Хромосома՝ քրոմոսոմ, Теломеры՝ տելոմերներ / © cont.ws



ՈՒռուցքը կամ կարցինոման առաջանում է այն ժամանակ, երբ մարմնի (ոչ սեռային) բջիջը սկսում է անկանոն կերպով կիսվել ու աճել: Սովորաբար օրգանիզմի յուրաքանչյուր բջիջ ապրում է հստակ սահմանված ժամկետացանկով՝ բջջային ցիկլով: Երբ ծրագիրն իրականացված է, բջիջը դադարում է կիսվել և մահանում է, իսկ մաքրուհի-բջիջները՝ ֆագոցիտները, վերացնում են դրա հետքերը, որպեսզի օրգանական աղբի պատճառով հյուսվածքներում բորբոքում չառաջանա: Բջիջն իր մոտալուտ մահվան մասին «տեղեկանում է» տելոմերների շնորհիվ: Վերջիններս ԴՆԹ-ի մանրագույն հատվածներ են քրոմոսոմների վերջում: Երբ բջիջը կիսվում է, տելոմերների մի մասը մահանում է: Եվ երբ բոլոր տելոմերները սպառված են, կիսումը դադարում է: Այդ երևույթը նախորդ դարի 60-ականներին բացահայտել է Լեոնարդ Հեյֆլիկը:



Ընդհանրապես՝ ինչո՞ւ է բջիջը մահանում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ կիսման գործընթացում ի հայտ են գալիս մանրադիտակային մուտացիաներ՝ աննշան և կործանարար: Հենց նրանց պատճառով է օրգանիզմը ծերանում: Մուտացիաներն ինչ-որ պահի շատ են լինում, և բջջային ծրագիրը սկսում է մեկը մյուսի հետևից խափանվել: Դրանք հիմնականում ծագում են շրջակա միջավայրի ագրեսիվ դրսևորումներից, սակայն նույնիսկ լիարժեք մեկուսի բնակվող մարդը հավերժ չի կարող ապրել. բնությունն այդ մասին հոգ է տարել:



Ուռուցքները և նրանց տեսակները



Կարցինոմաները լինում են բարորակ և չարորակ: Երկուսն էլ վտանգավոր են օրգանիզմի համար, սակայն երկրորդներն առավել վտանգավոր են: Դրանք բաղկացած են չարորակ (մալիգնիզացված) բջիջներից. դրանք գործնականում լիարժեք վատնել են այն գծերը, որոնք բնորոշ են նրանց «հարազատ» հյուսվածքին, և կարող են անվերահսկելիորեն ու անդադար բազմանալ: Բացի այդ՝ դրանք ծնունդ են տալիս մետաստազների. բջիջ-մուտանտներ, որոնք առաջանում են մեկ ուռուցքում, առանձնանում են դրանից և արյան հոսքով տարածվում ամբողջ օրգանիզմում: Նոր վայրում ամրանալով՝ բջիջը շարունակում է բազմանալ նաև այնտեղ, ինչը հանգեցնում է տիրոջ ինքնազգացողության վատթարացմանը:



Չարորակ ադրենոկարցինոմա, «երկաթե» քաղցկեղ / © cont.ws



Բջջի կիսման արդյունքում է մեր օրգանիզմը կատարում իր կենսագործունեությունը: Սակայն երբ բջիջ-մուտանտը դադարում է կատարել իր դերը, շարքից հանում է հյուսվածքի առողջ բջիջներին: Քանի որ օրգանիզմի մի մասը դադարում է կատարել իր գործառույթը, ընդհանուր աշխատանքը խախտվում է: Բացի այդ՝ քաղցկեղային բջիջը դառնում է իրական մակաբույծ. չկարողանալով և չցանկանալով մահանալ՝ ավելի շատ է կիսվում՝ օրգանիզմից խլելով բոլոր ռեսուրսները: Ժամանակի ընթացքում մարդը թուլանում է, ահագնացող ցավերը կյանքն ավելի են բարդացնում: Թուլանում է նաև իմունիտետը, և մարդը խոցելի է դառնում նաև արտաքին միկրոօրգանիզմների համար:



Ինչո՞ւ է քաղցկեղը բուժելն այդքան բարդ



Քաղցկեղային հիվանդությունների առանցքային խնդիրն այն է, որ մարդու իմունիտետը բջիջ-մուտանտներին որպես օտար չի ճանաչում: Դրա հետևանքով օրգանիզմը ոչ մի կերպ չի արձագանքում ներքին մակաբույծներին և մահանում՝ «չգիտակցելով» խնդիրը: Մյուս կողմից՝ հիվանդ բջիջները ոչնցացնելու համար նախատեսված դեղերին օրգանիզմը վերաբերում է որպես ագրեսորների՝ խոչընդոտելով դրանց գործունեությանը: Ուռուցքի բուժման նպատակով գիտնականները դիմում են խորամանկ ու արտասովոր մեթոդների:



Նրանք օրգանիզմ են ներմուծում մետաղի նանոմասնիկներ, որոնք հեշտությամբ են անցնում բջիջների մեմբրանների միջով: Հայտնվելով ուռուցքի մեջ՝ ջերմացվում են ռադիոճառագայթմամբ: Արդյունքում՝ ուռուցքը մահանում է գործնականում անվնաս կերպով: Մյուսները մարդուն վարակում են «ստերիլ» սալմոնելներով: Դրանք հեշտությամբ են անցնում գրեթե բոլոր մեմբրաններով, և յուրաքանչյուրի վրա մի կտոր դեղամիջոց է ամրացված: Հայտնվելով կարցինոմայում՝ դեղն առանձնանում է և սկսում ազդել: Արդյունքում՝ մարդը վարակվում է անվտանգ սալմոնելներով, բայց կյանքին արդեն վտանգ չի սպառնում:



Ուռուցքի վերաճումը չարորակի. բջիջները տեղափոխվում են այլ հյուսվածքներ / © cont.ws



Բոլորին հայտնի քիմիաթերապիան գործուն, սակայն քաղցկեղի ոչնչացման վտանգավոր մեթոդ է: Ուժգին կենսակտիվ քիմիական նյութերի ազդեցությունից տառապում է ամբողջ օրգանիզմը և հաճախ քիմիաթերապիա անցնող ու քաղցկեղը հաղթահարած մարդիկ ամբողջ կյանքում հաշմանդամ են մնում: Մինչև վերջերս դա համարվում էր քաղցկեղի դեմ պայքարի ամենագործուն մեթոդներից մեկը: Կարցինոման հնարավոր է պարզապես կտրել հանել, սակայն ոչ մի երաշխիք չկա, որ այն մետաստազներ չի թողնի:



Եզրափակում



Քաղցկեղը մարմնի արձագանքն է արտաքին ու ներքին մուտածիններին: Հնարավոր է առավելագույնս պահպանել անվտանգություն՝ խուսափելով կանցերածինների հետ շփումից. նիկոտին, ալկոհոլ, քիմիական նյութերով ու հիվանդածին մանրէներով հարուստ օդ, անառողջ սնունդ: Որքան կոփված է օրգանիզմը, այնքան ուժգին է դիմակայում արտաքին հիվանդությանը, բայց նրա սեփական բջիջները հաճախ ավելի վտանգավոր են: Բարեբախտաբար՝ յուրաքանչյուր տարի բժշկությունը քաղցկեղի դեմ պայքարի նոր ու ավելի արդյունավետ, անվտանգ մեթոդներ է մշակում՝ բարձրացնելով հավանականությունը, որ ապագայում քաղցկեղի դեմ բուժումը կնմանվի սովորական մրսածության բուժման:
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/inch-e-qaxckexn</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=10849</guid>

            <pubDate>Thu, 30 Apr 2020 18:41:05 +0000</pubDate>

            <title>Ամեն ինչ՝ սկզբի՞ց. ե՞րբ կլինի կորոնավիրուսի երկրորդ ալիքը և ինչո՞վ է վտանգավոր</title>

            <description><![CDATA[<p>Իրադարձությունների զարգացման հավանական 2 տարբերակ կա. առաջինը՝ գրիպի հետ միաժամանակ տարածվելն է՝ տարվա վերջին: Դրա վառ օրինակը 1918-1920թթ. «իսպանուհին» է. սրա երկրորդ ալիքն առաջինից ավելի վնասակար էր:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/04/Corona_13April.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ամեն ինչ՝ սկզբի՞ց. ե՞րբ կլինի կորոնավիրուսի երկրորդ ալիքը և ինչո՞վ է վտանգավոր]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Առաջիկայում սպասվում է, որ սահմանափակումներն աստիճանաբար կհանվեն: Տարբեր երկրներում տարբեր ժամկետներ են նշվում: Հայաստանում մայիսի 4-ից հետզհետե կսկսվեն այդ գործընթացները: Սակայն գիտնականները, իշխանությունների խորհրդականները և քաղաքական գործիչներն ամբողջ աշխարհում նախազգուշացնում են համաճարակի երկրորդ ալիքի վտանգի մասին:



Ե՞րբ կարող է սկսվել այդ ալիքը և ինչպե՞ս կանդրադառնա մեզ վրա:



Տարբերակ 1. Նոր բռնկում՝ կարանտինի թուլացումից հետո



Անհանգստացնող օրինակ է ծառայել Սինգապուրը, որտեղ կարծես կարողացել են զսպել սկզբնապես ուժեղ բռնկումը: Սակայն մեկուսացման ռեժիմի թուլացումից հետո վարակվածների թիվը կտրուկ աճեց: Եվ դա այն դեպքում, երբ տեխնոլոգիական հզորությունների շնորհիվ կարելի էր հայտնաբերել վարակվածների հետ շփում ունեցածներին:



Համաճարակը բռնկվել էր բազմահազարանոց հանրակացարանում, որտեղ հիգիենայի ցածր մակարդակ է ու ընդհանուր ճաշարաններ են: Այսինքն՝ թույլ օջախներում հնարավոր է բռնկում ու տարածում:



Գերմանիայում կարանտինի մեղմացումից հետո նույնպես աճեց վարակվածների թիվը: Իշխանությունները քաղաքացիներին կոչ արեցին գիտակցաբար մոտենալ և շարունակել հնարավորինս մնալ տանը, իսկ հանրային վայրերում պահպանել կանոնները:



Չինաստանում երկրորդ ալիքի վտանգը ստեղծել է Ռուսաստանը. չինացի աշխատողներն այդ երկրից հայրենիք են վերադարձել՝ իրենց հետ տանելով վիրուսը: Այժմ Չինաստանում շատացել են բերովի դեպքերը: Դրանք հատկապես շատ են երկրի հյուսիս-արևելքում, որտեղ կարանտինը վերականգնվել է:



Ռուսաստանում երկրորդ ալիքի վտանգի մասին հայտնել է նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը: Նրա խոսքով՝ ամեն ինչ կախված է նրանից, թե ինչպես կպահպանվեն ինքնամեկուսացման կանոնները մայիսյան տոներին, մինչև ամսի 11-ը:



Տարբերակ 2. Կորոնավիրուսի ու գրիպի «շատ վտանգավոր կոկտեյլ»՝ տարվա երկրորդ կեսին



Շատերի կարծիքով՝ կորոնավիրուսային համավարակի երկրորդ ալիքը տեղի կունենա տարվա երկրորդ կեսին՝ գիպի ավանդական սեզոնին: Անհանգստացնող է, որ դրանք կարող են գերակայել միաժամանակ:



ԱՄՆ-ում, օրինակ, մոտավոր հաշվարկներով՝ 2019-2020թթ. աշուն-ձմեռ-գարուն ընթացքում միայն գրիպից մահացել է 24-62 հազար մարդ: Բժիշկներն ընդունել են 26 մլն պացիենտի, նրանցից կես մլն-ը հոսպիտալացվել է:



Այնպես որ՝ կորոնավիրուսն ու գրիպը միասին՝ կարող են վատ հետևանքների հանգեցնել ամբողջ աշխարհում:



Ի՞նչ կապ ունի «իսպանուհին»



Ընդհանուր առմամբ՝ պետք չէ հուսալ, թե ամեն ինչ, գուցե, վատ չլինի: Առանցքային օրինակը, որը ներկայումս դիտարկվում է կորոնավիրուսի քննարկման շրջանակներում, 1918-1920թթ. «իսպանուհին» է: Այն և այլ համաճարակներ բազմալիք են եղել: Երկրորդ ալիքը (1918թ. օգոստոս) առաջինից ծանր գտնվեց: Այդ տարվա հոկտեմբերին համաճարակից ամենաշատ մահացությունը եղավ:



1919-1920թթ. տեղի է ունեցել ևս 2 ալիք: Երրորդը քիչ վնասակար էր, բայց կրկին բարձր մահացությամբ, քան առաջինը: Եվ, վերջապես, չորրորդը տեղի ունեցավ միայն տեղային և համեմատաբար ավելի քիչ մարդկանց կյանք խլեց:



Պետք է հաշվի առնել, որ Առաջին համաշխարհայինը նոր էր ավարտվել: Վարակը տարածվեց նաև պատերազմից վերադարձողների, վիրավորների միջոցով: Այս կորոնավիրուսն ու «իսպանուհին» ընդհանրություն ունեն նաև պատվաստանյութի հարցում. նրա դեպքում այն այդպես էլ չգտնվեց, իսկ այս մեկի համար դեռ չի ստեղծվել (եթե իհարկե՝ ընդհանրապես ստեղծվի):



Բացի այդ՝ մենք դեռ հեռու ենք կոլեկտիվ իմունիտետից, երբ բնակչության մեծամասնության օրգանիզմում պաշտպանիչ հակամարմիններ կան, և վիրուսի թիրախները քիչ են լինում: Առայժմ, սակայն, խոցելիներն ավելի շատ են, քան «իմունայինները»:



Երկրորդ ալիքին դիմակայելու հնարավորության բացակայության մասին խոսել է նաև ՌԴ-ում ԱՀԿ ներկայացուցիչ Մելիտա Վույնովիչը՝ նշելով, որ սա նոր վիրուս է, և իմունիտետ բնակչության շատ փոքր մասն ունի:



Ինչպե՞ս կազդի երկրորդ ալիքը



Քաղաքական գործիչների երկրորդ ալիքի մասին բոլոր նախազգուշացումները խոսում են այն մասին, որ պետք է բոլոր սահմանափակումները պահպանել ամբողջ տարվա ընթացքում:



Դրանցից առանցքայինն են.



սոցիալական հեռավորություն և հիգիենա,քաղաքացիների տեղաշարժման վերահսկում,զանգվածային թեստավորում:



Ամենայն հավանականությամբ՝ իշխանությունները ստիպված կլինեն իրավիճակն ամեն շաբաթ գնահատել և ցուցիչներից կախված՝ թուլացնել կամ խստացնել սահմանափակումները:



Հավելենք, որ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ապրիլի 30-ին նշեց, որ կորոնավիրուսով պայմանավորված ճգնաժամը, հնարավոր է, տևի մինչև հաջորդ տարվա մարտ ամիսը, ուստի պետք է աստիճանաբար համակերպվել «նրա հետ ապրելուն»: Սակայն միաժամանակ խորհուրդ է տրվում խստորեն պահպանել նշված կանոնները:
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/research/erkrord-aliqy</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=10539</guid>

            <pubDate>Thu, 23 Apr 2020 12:55:46 +0000</pubDate>

            <title>«Կարանտի՞ն. չէ, չենք լսել»</title>

            <description><![CDATA[<p>Կորոնավիրուսի տարածումը կանխարգելելու նպատակով Հայաստանում Արտակարգ դրությունը ևս մեկ ամսով երկարաձգվեց, սակայն Երևանի մի շարք թաղամասերում ու մարզերում քաղաքացիներն այն այդպես էլ չզգացին. նույնիսկ տուգանվելը չազդեց:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/04/kutakumner-2-1-1024x683-1.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[«Կարանտի՞ն. չէ, չենք լսել»]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Դեռևս ապրիլի սկզբներին նման լուսանկարները համացանցում շատ էին: Երևում է, թե ինչպես են քաղաքացիները կուտակվում հերթերում՝ չպահպանելով արտակարգ դրության շրջանակներում ընդունված որոշումները:




https://www.facebook.com/duxov1/photos/a.226652984760139/683744275717672/?type=3




Ընդ որում՝ Երևանից դուրս, գյուղերում, կարանտինն ընդհանրապես իրեն զգացնել չի տվել. ավելացել են միայն հարևանի բակում նարդի խաղացող, Երևանի իրենց աշխատավայր չգնացող քաղաքացիները: Այս օրերին տեղացող անձրևը, թերևս, «ոստիկանական պատշաճ գործողություններ» իրականացրեց:




https://www.facebook.com/gasparyandm/posts/3129083020456107




Տուգանվիր, որ չվարակվես



Մարտ ամսվա երկրորդ կեսին՝ Արտակարգ դրություն հայտարարելուց և որոշակի սահմանափակումներ մտցնելուց հետո, Երևան քաղաքի փողոցներում մարդկանց ու մեքենաների հոսքը համեմատաբար քիչ էր, սակայն շենքերի բակերում ու առանձին վայրերում չնչին տարբերություն էր նկատվում:



Արտակարգ դրություն, մարտի 26 / © Ani Aslanyan



Ապրիլի կեսերից արդեն քաղաքացիների ու մենեքենաների հոսքը շատացավ: Այդ մասին բարձրաձայնեցին ինչպես օգտատերերը, այնպես էլ պաշտոնյաները:



Քաղաքացիներին ուղղված բազմաթիվ կոչեր հնչեցին, ոստիկանությանը հորդորեցին խստացնել միջոցառումները: Արդյունքում՝ ապրիլի 20-ի դրությամբ ազատ տեղաշարժվելու իրավունքի սահմանափակումները խախտելու փաստերով 10269 անձի նկատմամբ կազմվել է վարչական իրավախախտման վերաբերյալ արձանագրություն։ 




https://www.facebook.com/shebuk88/videos/2905634309492041/
«Տուգանելը ճիշտ է» / © Ազատություն



Ինքնամեկուսացման կամ մեկուսացման կանոնները խախտելու փաստերով արձանագրություն է կազմվել 26 անձի նկատմամբ։ Այսինքն, ավելի քան 10 հազար քաղաքացի տուգանվել է առնվազն 100 հազար դրամով: Շատերը պահանջեցին խստացնել պահանջները և ավելի շատ տուգանել:



Ֆեյսբուքյան մեկնաբանություն



Այստեղ պետք է առանձնացնել երկու դրվագ՝ 1. ինչպե՞ս կգանձվեն տուգանքները, 2. ինչո՞ւ են տուգանվում:



1. Տուգանքների վերաբերյալ քաղաքացիներն ունեն հակասական մոտեցումներ. մի մասի համոզմամբ՝ կարանտինային պայմանների պահպանման համար խիստ միջոցներ պետք է կիրառվեն, իսկ մյուս մասն անթույլատրելի է համարում ստեղծված իրավիճակում քաղաքացիների ֆինանսական վիճակը վատթարացնող պատիժները:



Բնականաբար, բազմաթիվ են քաղաքացիները, ովքեր ի վիճակի չեն լինելու վճարել այդ տուգանքները` արդյունքում հայտնվելով ավելի վատ վիճակում: Ի վերջո նրանց թիվը մեծ է լինելու, և հասունանալու է պահանջ՝ վարչական իրավախախտումների համաներման: Այս պարագայում ստացվում է, որ համաճարակի զսպման «տուգանային» մեխանիզմը չի գործում և իրեն չի արդարացրել:



2. Սակայն առկա է նաև մյուս հարցը՝ ինչո՞ւ են տուգանվում: Թերևս՝ քիչ կլինեն քաղաքացիներ, ովքեր իսկապես տեղյակ չեն լինի սահմանված կարգի վերաբերյալ: Մասնավորապես՝ ազգաբնակչության մեծամասնությունը տեղյակ է, որ տանից դուրս գալիս պետք է լրացնել տեղաշարժման թերթիկ և ունենալ անձնագիր: Աշխատանքի գնալիս պետք է ունենալ գործատուի կողմից համապատասխան տեղեկանք: Նմանապես՝ մեքենայով երթևեկելիս պետք է պահպանել ուղևորների քանակի վերաբերյալ ցուցումները:




https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1594135550738614&amp;set=a.359602914191890&amp;type=3




Տուգանվող քաղաքացիները, միանշանակ, չեն պահպանել նշված պահանջները: Ստացվում է՝ նրանք միտումնավոր չեն պահպանել կարանտինային նորմերը և չեն վստահել կորոնավիրուսի տարածման վերաբերյալ տեղեկություններին՝ անտեսելով նաև գերատեսչությունների հորդորները:



Սահմանափակումներն աստիճանաբար վերացվում են



Վերոնշյալ երևույթը դիտարկվել է դեռևս ապրիլի առաջին տասնօրյակում՝ երբ սահմանափակումները դեռևս բավականին  խիստ էին: Այդ ժամանակ արդեն կարանտինային պահանջները չէին պահպանվում մի կողմից՝ քաղաքացիների անպատասխանատվության, մյուս կողմից՝ համապատասխան մարմինների (հատկապես՝ ոստիկանության) անգործության կամ առնվազն ոչ պատշաճ աշխատանքի պատճառով:



Ապրիլի կեսերից թույլատրվեց որոշակի տեսակների տնտեսվարողների գործունեությունը, և փողոցները, որոնք այդպես էլ ըստ արժանվույնս չէին դատարկվել, կրկին դարձան մարդաշատ, ճանապարհներին վերսկսվեցին խցանումները, որոնք մինչ այդ միայն առանձին հատվածներում էին տեղի ունենում:




https://www.facebook.com/babken.tunyan/posts/1726388384168771




Արտակարգ դրության կարանտինային նշանակությունը, այսպիսով, կորցրեց իր արդյունավետությունը: Քաղաքի տարբեր հատվածներում նկատելի է նույն մարդաշատությունը, ինչ միշտ է եղել, մեքենաների հոսքը գրեթե նույնն է. պակասում են միայն երթուղային «գազելները»:



Սահմանափակումներն աստիճանաբար վերացվում են: Սակայն ընդգծենք, որ նույնիսկ խիստ կարանտինի օրերին տեղաշարժը չի դադարել, ինչի պատճառով էլ վարակվածության դեպքերը շարունակել են աճել:



Կուտակումներ բանկի մոտ / © Armradio



Բազմիցս նշվում է, որ արտակարգ դրության շրջանակներում իրականացվող միջոցառումների արդյունքում է, որ կորոնավիրուսի համաճարակի հետ կապված վիճակը Հայաստանում մինչ օրս ավելի վատ չէ: Սակայն այստեղ ուշադրություն պետք է դարձնենք վարակվածության թվին, այլ քաղաքացիների կողմից այդ միջոցառումներին արձագանքին: Մասնավորապես՝ խոշոր առևտրի կենտրոններում մարդաշատությունն ավելացել է, քանի որ փակվել են ավելի փոքր տնտեսական խանութները՝ առաջացնելով բազմաթիվ տնտեսվարողների դժգոհությունը:




https://www.facebook.com/roobstyle/posts/3206137056085721




Բազմաթիվ տնտեսվարողներ ու հասարակական գործիչներ նշում են, որ կարանտինը վերաբերում է միայն տնտեսությանը, բայց ոչ՝ քաղաքացիներին:




https://www.facebook.com/samsgrig/posts/3024984490895172




Հնարավոր է՝ Պարետատանն էլ այս ամենը գիտակցեցին՝ ապրիլի 23-ից ընդլայնելով թույլատրվող ոլորտների գործունեությունը: Իսկ թույլատրված գործունեությունն աշխատակիցներ է պահանջում, ովքեր կարող են աշխատանքի գնալ միայն տաքսիներով: Ուստի ենթադրվում է, որ շուտով հանրային տրանսպորտը կվերսկսի իր աշխատանքը` Երևանին վերադարձնելով իր նախկին խցանումները:




https://www.facebook.com/tigran.avinyan/posts/2462962530674819?__tn__=K-R




Այսպիսով՝ Հայաստանում կարանտինն իր արդյունավետությունը դրսևորել է միայն պատասխանատու քաղաքացիների շնորհիվ՝ ի հեճուկս դրա կարևորությունն արհամարհողների ու իրենց պարտականությունների կատարման հարցում թերացողների:




https://www.facebook.com/shebuk88/posts/2902224959832976

]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/research/karantin-chenq-lsel</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=9935</guid>

            <pubDate>Sat, 04 Apr 2020 18:30:06 +0000</pubDate>

            <title>Ի՞նչ է կատարվում Քաղավիացիայի շուրջ. տեղեկություններ, հերքում, պարզաբանում (upd.)</title>

            <description><![CDATA[<p>Տեղեկություն էր տարածվել, որ ՀՀ Քաղավիացիայի կոմիտեն լիցենզիայից զրկվել է: Կառույցը պաշտոնապես հերքեց այդ տեղեկությունը, պարզաբանում ներկայացրեց նաև Տաթևիկ Ռևազյանը, սակայն մատնանշվող զեկույցը դեռևս չի հրապարակվել, ինչը կասկածների տեղիք է տալիս:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/04/ECB5BE54-06E6-4913-A897-D4C4BA7AA9C7_cx0_cy19_cw0_w1200_r1.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ի՞նչ է կատարվում Քաղավիացիայի շուրջ. տեղեկություններ, հերքում, պարզաբանում (upd.)]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Ապրիլի 3-ին մամուլում հրապարակումներ էին տարածվել, ըստ որոնց՝ Միջազգային ավիացիոն կազմակերպությունը փետրվար ամսին կատարված ստուգումների արդյունքում Հայաստանի Քաղավիացիայի պետական կոմիտեին զրկել է լիցենզիայից:



Տեղեկության զուգահեռ՝ այդ երևույթը Հայաստանի համար լրջագույն խնդիր է համարվում՝ նշելով, որ Հայաստանն այսուհետ մոտ մեկ տարի չի կարողանալու լիցենզիա տրամադրել որևէ փոխադրողի՝ դեպի Եվրոպա չվեթներ իրականացնելու համար: Խոսքը վերաբերում է ինչպես չարթերներին, այնպես էլ բեռնափոխադրումներին։



Բազմաթիվ օգտատերեր շարունակեցին տարածել այդ տեղեկությունը՝ դրան ավելացնելով իրենց հիմնավորումներն ու եզրակացությունները՝ ՀՀ Քաղավիացիային և ընդհանրապես՝ Կառավարությանը մեղադրելով թերացումների մեջ:




https://www.facebook.com/vahram.petrosyan.98/posts/1892681284197974




Ավելի ուշ Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեն հանդես եկավ հայտարարությամբ՝ նշելով, որ տարածված տեղեկությունն իրականությանը չի համապատասխանում: Նշվում է, որ որևէ կառույց չի կարող ՀՀ օրենքով գործող պետական կառույցին զրկել իր լիազորությունները կատարելու իրավունքից:



Հայտարարությունում նշվում է, որ 2020թ. փետրվարի 3-7-ը Թռիչքային անվտանգության եվրոպական գործակալության և Եվրոպական Միության մասնագետների կողմից Կոմիտեի և թվով երկու ավիաընկերությունների գնահատման այց է իրականացվել: 2020թ. մարտի 6-ին Կոմիտեն և գնահատում անցած երկու ընկերությունները ստացել են Գործակալության կողմից նախնական գնահատման արդյունքները, որի վերաբերյալ Գործակալությունն ակնկալում է ստանալ Կոմիտեի կարծիքը գնահատման արդյունքների վերաբերյալ զեկույցը վերջնական տեսքի բերելու նպատակով:




https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=898201663955404&amp;id=118681645240747




Նշվում է, որ Կոմիտեն նախկինում արդեն բազմիցս տեղեկացրել է, որ առկա են լուրջ խնդիրներ, որոնք ունեն շատ երկար տարիների պատմություն, նոր չեն, պահանջում են ժամանակ և ռեսուրսներ՝ կառույցն արդիականացնելու համար:




https://www.facebook.com/lurer.1tv/videos/634923520682265/
Տաթևիկ Ռևազյանը մանրամասներ է ներկայացնում / © Լուրեր



Հաղորդվում է, որ կոմերցիոն թռիչքներ իրականացնող երկու ավիաընկերություններ ժամանակավորապես զրկվել են երրորդ երկրի շահագործման վկայականներից, միայն եվրոպական ուղղություններով կատարվող չվերթների իրավունքից և կարող են իրենց թռիչքները շարունակել այլ պետություններ: Շեշտվում է, այս որոշումը որևէ ազդեցություն չի ունենա այլ միջազգային ընկերությունների կողմից իրականացվող թռիչքների վրա:




https://www.facebook.com/118681645240747/photos/pcb.898201663955404/898199213955649/?type=3&amp;theater




Կից ներկայացվել է նաև Քաղավիացիայի միջազգային կազմակերպության Տարածաշրջանային պատասխանատու, օդային երթևեկության կառավարման/գլխավոր աուդիտոր Լեոնարդ Վիքսի բաց նամակը Հայաստանի հասարակությանը։




https://www.facebook.com/armgovernment/posts/2988040351219009




Տաթևիկ Ռևազյանը նշել է, որ զեկույցի վերաբերյալ ՀՀ Քաղավիացիայի կոմիտեն իր դիրքորոշումն ու բողոքը ներկայացնելու է ապրիլի 6-ին:



Պաշտոնական հայտարարությանը հաջորդեցին նաև ոլորտի՝ նախկինում առկա իրավիճակի որոշ մանրամասների հիշեցումները. 2000-ականներին «հայկական ավիափոխադրողների» կողմից զենքի տեղափոխումից մինչև ադամանդի հանքարդյունաբերություն ու արտահանում: Վերջիններս կապ ունեին նաև Հասարակածային Գվիենայում իշխանափոխության փորձի հետ, որտեղ հայ օդաչուներ էին ձերբակալվել՝ ապօրինի զենք տեղափոխելու համար:




https://www.facebook.com/styopa.safaryan.9/posts/1269763769895786




ՀՀ Քաղավիացիայի վարչության նախկին պետ Շահեն Պետրոսյանը հայտնել է, որ պատմությունը նոր չէ. նման զգուշացումներ նախկինում էլ եղել են։ Նրա խոսքով՝ տեղեկություններ են եղել, որ քաղավիացիան կաշառակերությամբ է զբաղված, կեղծ ավիաընկերություններ է գրանցել, օդաչուներին արտոնագիր տրամադրելու համար։ Պետրոսյանը նշել է, որ ձևականորեն գրանցված «ավիաընկերությունները» որոշ դեպքերում զբաղվել են ապօրինի գործունեությամբ՝ զենք, թմրանյութ:



Այսպիսով՝ տարածված տեղեկությունը պաշտոնապես հերքվեց: Սակայն մամուլում ու սոցցանցերում շարունակվում են քննարկումները: Խնդիրն այն է, որ այն զեկույցը, որի մասին խոսվում է, ամբողջությամբ չի հրապարակվել, ինչը շարունակում է կասկածների տեղիք տալ մի շարք օգտատերերի և հետաքրքրվող անձանց համար:



UPD. Հաղորդվում է, որ Արմենիա ավիաընկերության ներկայացուցիչ Գևորգ Խաչատրյանը հայտնել է, որ ոչ թե ավիաընկերություններն են զրկվել լիցենզիայից, այլ Կոմիտեն չի անցել Թռիչքային անվտանգության եվրոպական գործակալության (EASA) աուդիտը: Նրա խոսքով՝ այդ է պատճառը, որ 2 ավիաընկերությունները չեն կարող թռիչքներ իրականացնել դեպի Եվրոպա:



Սակայն պետք է նշել, որ խնդրի մասին Տաթևիկ Ռևազյանը հայտնել է դեռևս 2019թ. վերջերին, երբ «սև ցուցակում» հայտնվելու վտանգ է եղել, սակայն պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել՝ փետրվար ամսին հավելյալ ստուգում իրականացնելու և մայիսին վերջնական որոշումը կայացնելու վերաբերյալ:




https://youtu.be/qDQ8jDj4mrA
Ռևազյանը մանրամասներ է ներկայացնում, դեկտեմբեր, 2019թ. / © Ազատություն



Կոմիտեի ղեկավարը դեռևս դեկտեմբեր ամսին հայտնել էր, որ Տարոն-Ավիա, Արմենիա և Ատլանտիս Յուրոփեան Էյրվեյզ ավիաընկերությունները դիմել են դեպի Եվրամիություն թռիչքներ իրականացնելու համար: Վերջինը ստացել է թույլտվություն, Արմենիան նույնպես, բայց որոշ խնդիրների կարգավորումից հետո, իսկ Տարոնը չի ստացել, քանի որ խնդիրներն այդ ընկերությունում առավել շատ են եղել:



Ռևազյանը նշել էր, որ Կոմիտեն կարող էր հայտնվել «սև ցուցակում», քանի որ պատշաճ վերահսկողություն չի իրականացրել, որպեսզի ավիաընկերությունում խնդիրները վերացվեն: Մինչդեռ Կոմիտեն այդ հնարավորությունն ու միջոցները չի ունեցել: Սակայն տեղում Պետական վերահսկողական ծառայությունը նույնպես ստուգումներ է իրականացրել՝ հայտնաբերելով բազմաթիվ խախտումներ:



Հաղորդվում է նաև, որ ավելի վաղ քրեական գործ է հարուցվել ՊՎԾ տեղեկությունների հիման վրա. Գլխավոր դատախազության հաղորդագրությունում նշվել է, որ «... ստուգումների արդյունքները պաշտոնական գրությամբ ուղարկվել են ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեի էլեկտրոնային փոստին, սակայն կոմիտեի համապատասխան աշխատակիցները, խախտելով ներքին գործավարության կարգով սահմանված պահանջները, այն չեն մուտքագրել «Mulberry» էլեկտրոնային համակարգ, դրանց համապատասխան ընթացք չեն տվել: Իսկ կոմիտեի նախագահին զեկուցվել է, որ աուդիտի մասով առանձնահատուկ խնդիրներ առկա չեն եղել։ Արդյունքում միջազգային կազմակերպությունում կասկածի տակ է դրվել ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեի հեղինակությունը, մասնավորապես՝ կոմիտեի կողմից իր գործառույթների պատշաճ կատարման հանգամանքը, վտանգ է ստեղծվել, որ առհասարակ արգելվեն ՀՀ-ում գրանցված օդանավերի թռիչքները ԵՄ տարածքում...»։



Վերջին տվյալներով՝ Կոմիտեն պատրաստվում է նամակ հղել հայտնաբերված խնդիրների և զեկույցի վերաբերյալ, որից հետո սպասվում է հանդիպում Բրյուսելում: Այսպիսով՝ վերջնական որոշումները կստացվեն ու իրավիճակն ավելի պարզ կդառնա մայիսին:
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/research/qaxaviaciayi-shurj</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=7468</guid>

            <pubDate>Sat, 25 Jan 2020 14:33:26 +0000</pubDate>

            <title>Բոլոր ԶԼՄ-ները գրում են Չինաստանի նոր վիրուսի մասին. Տեղեկատվությունը շատ է և հակասական. արդյո՞ք պետք է վախենալ</title>

            <description><![CDATA[<p>Նոր կորոնավիրուսը հին ատիպիկ թոքաբորբի «հարազատն» է: Այն արդեն մի քանի տասնյակ մարդու մահվան պատճառ է դարձել: Համարվում է, որ վարակվածների թիվը մի քանի հազարի է հասել: Հայտնի է, որ համաճարակը բռնկվել է Չինաստանում: Բայց դա խուճապի մատնվելու պատճառ չէ: Հավաքվել է հայտնի ամբողջ տեղեկատվությունը և փորձ է արվել պատասխանել նոր հիվանդության վերաբերյալ գլխավոր հարցերին:</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2020/01/mers.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Բոլոր ԶԼՄ-ները գրում են Չինաստանի նոր վիրուսի մասին. Տեղեկատվությունը շատ է և հակասական. արդյո՞ք պետք է վախենալ]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
1. Ամենուր գրում են այդ վիրուսի մասին: Ամեն ինչ իսկապե՞ս այդքան լուրջ է: Նախկինում արդյո՞ք այն չի եղել



Հստակ է, որ 2019-nCoV նոր կորոնավիրուսը&nbsp;լուրջ է: Հունվարի 24-ի առավոտյան հայտնի է 893 հիվանդացության և 26 մահվան դեպք, այսինքն՝ հիվանդությունից մահացությունը 2,9% է, և այդ ցուցանիշը կարող է աճել (հիվանդների մի մասը ծայրահեղ վիճակում է): Հաշվի առնելով ինկուբացիոն շրջանը՝ հիվանդների ընդհանուր թիվը կարող է մի քանի հազար լինել, իսկ մահվան դեպքերը կարող են հասնել հարյուրի:



2019թ. նոր կորոնավիրուսի տարածումը Չինաստանում: Սևով՝ 2020թ. հունվարի 11-ի դրությամբ, վառ գույներով՝ հունվարի 20-24 (ըստ գույների): Տարածումն աշխարհագրորեն արագ է ընթանում / ©Wikimedia Commons



Նման մի բան նախկինում էլ եղել է. 2002-2003թթ. ատիպիկ թոքաբորբով վարակվել է 7 հազար մարդ, մահացել է նրանցից 775-ը: Այն նույնպես տարածվել էր Չինաստանից և նույնպես կենդանու հետ շփումից: Չղջիկներն ատիպիկ թոքաբորբի բազային ձևավորման օջախ են եղել: Այն ժամանակվա վիրուսը նույնպես կորոնավիրուս էր և գենետիկորեն 70%-ով համընկնում էր նորի հետ: Այսինքն, նախկին և նոր համաճարակները «հարազատներ» են:



Համաճարակի տարածումն աշխարհում: Վերջին օրերին այսպիսի քարտեզները հնանում են, ուստի սա էլ երկար չի մնա արդիական / ©Wikimedia Commons



Այն ժամանակ հիվանդության տարածումը հաջողվել է կանխել կարանտինային միջոցառումներով: Նոր կորոնավիրուսը փոխանցվում է մարդուց մարդուն: Եթե կարանտինային միջոցառումներով սահմանափակել չստացվի, ապա 2019-nCoV-ը բազմաթիվ մահերի պատճառ կարող է դառնալ:



2. Նոր կորոնավիրուսը վտանգավոր է նաև երիտասարդների՞ համար, թե՞ միայն տարեցների



Պետք է հստակ ըմբռնել, որ 2019-nCoV-ը հերթական վիրուսն է՝ ունակ առաջացնելու թոքաբորբ: Ուստի մահացության վտանգն այնքան մեծ է, որքան թոքաբորբի դեպքում: Այսինքն, առաջին հերթին նրանց համար, ովքեր ուշ են դիմել բժշկի, ապա՝ տարեցների և խրոնիկ (այդ թվում՝ շնչառական) հիվանդություններով տառապողների համար:



2019-nCoV կորոնավիրուսի ամբողջական կառուցվածքը / ©Roger Harris/Science Photo Library/Getty Image



Դիտարկվել են նոր և 18 տարի առաջ գրանված կորոնավիրուսները: ԱՀԿ-ի տվյալներով՝ նրա դեպքում մահանալու հավանականությունը եղել միջինում 9%, բայց մինչև 24 տարեկանների համար՝ 1%-ից քիչ: 25-44 տարեկանների համար եղել է մինչև 6%, 44-64 տարեկանների համար՝ մինչև 15%, 65 տարեկանից մեծերի համար՝ 55%-ից բարձր: Դրանից չի հետևում, թե երիտասարդներին վտանգ չի սպառնում, բայց տարեցներին այն պետք է առավել մտահոգի:



Մեծ հավանականությամբ՝ այդպես կլինի նաև նոր թոքաբորբի դեպքում, ինչի հարուցիչը ատիպիկի «հարազատն» է:



3. Հնարավո՞ր է՝ առաջանա նոր վիրուս, որը կսպանի մարդկանց, և մենք պաշտպանվելու միջոց չենք ունենա



Նման պատմություններ պարբերաբար են տեղի ունենում: Օրինակ՝ կարմրուկի վիրուսը. գենետիկները հաստատել են, որ 11-13-րդ դարերում այն եղջերավոր անասունների սովորական վիրուս էր: Այնուհետև այն մուտացիայի է ենթարկվել՝ տարածվելով մարդկանց միջև՝ սպանելով միլիոնավորների: 1980թ. դրանից մահացել է 2,6 մլն մարդ, և մինչ օրս տարեկան 20 մլն մարդ է վարակվում: ԱՀԿ-ի տվյալներով՝ նույնիսկ 2017թ. սպանել է 110 հազար մարդու: Ինչպես երևում է՝ ատիպիկ թոքաբորբը դրա համեմատ փոքր դեպք է: ԶԼՄ-ներում այսքան լուրջ լուսաբանվել է միայն այն պատճառով, որ այնտեղ սիրում են նոր ու անսովոր ամեն ինչ:



Ավելին, նույնիսկ 2019-nCoV-ի «հարազատները» մեզ մշտապես վարակում են: Կորոնավիրուսներն առաջացնում են հարբուխ, հաճախ են թաքնվում սուր շնչառական վարակների հետևում և այլն: Սովորաբար այն գոյություն է ունենում, եթե չի սպառնում կրողների մահվանը: Ուստի նմանատիպ այդպիսի մահը նշանակում է, որ կրողների քանակն նվազում է և զանգվածային համաճարակի դեպքում նրանց քանակն այնքան կնվազի, որ վաղ թե ուշ համաճարակը կնվազի: Նշանակում է՝ կնվազի նաև ակտիվ վիրուսների քանակը:



Առաջին համաշխարհայինի տարիներին պատվաստանյութեր ու հակավիրուսներ չկային, ուստի պայքարը վիրուսների դեմ ընթանում էր դիմակներով, առանց որոնց նույնիսկ տրամվայ չէր կարելի բարձրանալ / ©Wikimedia Commons



Սակայն երբեմն վիրուսների թագավորություն են ներթափանցում «աննորմալ» գծեր: Օրինակ, արագ մուտացիայի ենթարկվող վիրուսներից մեկը՝ գրիպը, 1918-1919թթ. վարակել է մոլորակի բնակչության 1/3-ին՝ սպանելով առնվազն 50 մլն մարդու («իսպանուհի» համաճարակ): Այն մի քանի անգամ շատ է, քան Առաջին համաշխարհային պատերազմի զոհերի թիվը և գրեթե հավասար Երկրորդի ժամանակ զոհվածների թվին:



Բարեբախտաբար՝ այսօր առկա է բժշկություն, որն արագորեն պատվաստանյութ է ստեղծում: Վիրուսի թուլացած կառուցվածքները ստեղծվում են կարճ ժամանակում, պատվաստումը կտրուկ նվազեցնում է մահացությունը «իսպանուհու» նման ցանկացած համաճարակից:



Կա մեկ սցենար, երբ վիրուսը կարող է սպանել միաժամանակ բազմաթիվ մարդկանց՝ չնայած պատվաստմանը: Օրինակ՝ ՄԻԱՎ-ը. այն վնասում է իմունիտետի բջիջների մի մասը, ուստի իմունիտետը դժվարությամբ է հաղթահարում այն: Դրա դեմ պատվաստանյութ ստեղծելն այնքան դժվար է, որ միայն հիմա են ընթանում փորձարկումները՝ չնայած նրան, որ վիրուսը հայտնի է արդեն տասնյակ տարիներ:



Եթե ծագում է վիրուս, որը տարածվում է օդակաթիլային ճանապարհով, ինչպիսին Չինաստանում ի հայտ եկած նոր կորոնավիրուսն է, բայց միևնույն ժամանակ իմունիտետի բջիջներն է վնասում, ինչպես ՄԻԱՎ-ը, ապա դրա դեմ պատվաստանյութ գտնելը բարդ է: Այդ դեպքում հնարավոր է զոհերի թիվն ավելի մեծ լինի և նման վիրուսից պաշտպանություն երկար ժամանակ չլինի:



Այդպիսի զարգացման հնարավորությունը փոքր է. վիրուսը մասնագիտանում է մեկ տեսակի բջիջների վնասման ուղղությամբ: Նույն ՄԻԱՎ-ը իմունային համակարգի բջիջների վրա հարձակվելու համար նրանց շարքում փնտրում է ռեցեպտոր CD4 պարունակողներին: Բայց շնչառական ուղիներում այդպիսի բջիջները քիչ են. ոչ իմունային բջիջներում այդ ռեցեպտորները շատ չեն: Այնպես որ սովորաբար վիրուսը կարող է լինել դժվար բուժվող, ինչպես ՄԻԱՎ-ը, կամ հեշտությամբ փոխանցվող, ինչպես կարմրուկը:



Հնարավոր է՝ այդ տարրերն արհեստականորեն կոմբինացնել և ստանալ վիրուս, որը կվնասի իմունիտետի և օրգանիզմի սովորական բջիջները, այդ թվում՝ շնչուղիներում, դրանք ավելի վտանգավոր դարձնելու համար: Դա, օրինա, կարող է տեղ գտնել կենսաբանական զենք ստեղծելիս: Բայց դեռևս գենետիկների ունեցած տեխնոլոգիան հեռու է այդ մակարդակի կոմբինացիա ստեղծելուց:



4. Ինչպե՞ս կարելի է նվազեցնել նոր վիրուսով վարակվելու հավանականությունը



Ինչպես և կորոնավիրուսների դեպքում. ինչպես սովորական մրսածության: Նախ, աշխատեք բացառել շփումը հավանական կրողի հետ: Նոր կորոնավիրուսը ծագում է չղջիկների և չինական թունավոր օձի (հավանաբար՝ չինական կոբրայի) կորոնավիրուսի գեներից: Երկուսն էլ վաճառվում են չինական շուկաներում՝ այլ մանր կենդանիների շարքում:



Նոր համաճարակի էպիկենտրոնը Յուհան քաղաքն է, ուր հայտնվել է տեղի ծովամթերքի շուկայից, որտեղ և վաճառվում են այդ կոբրաներն ու այլ կենդանիները: Կորոնավիրուսների երկու գծերի գենետիկ նյութերի ռեկոմբինացիայի պատճառով էլ շուկայում ծագել է 2019-nCoV-ը: Այդ պատճառով խորհուրդ չի տրվում այցելել Յուհան, և, եթե ազնիվ լինենք, Չինաստան՝ ընդհանրապես. ծայրահեղ դեպքում, քանի դեռ համաճարակը չի հաղթահարվել: Պետք է հիշեցնել, որ վիրուսն արդեն հասել է Թայլանդ, Հարավային Կորեա, Ճապոնիա, ԱՄՆ, Սինգապուր, Վիետնամ, Սաուդյան Արաբիա, ուստի այս երկրներ նույնպես ճիշտ կլինի առայժմ չմեկնել:



Այս շուկայից է տարածվել վիրուսը: Օրենքով այն ծովամթերքի էր, բայց վաճառվում էին չղջիկներ, օձեր, տարբեր էկզոտիկ կենդանիների մսեղեն: Շուկան այժմ փակ է, իրականացվել է ախտահանում, սակայն հիվանդությունը դրանով չի վերացել / ©Getty Image



Եթե արդեն Չինաստանում եք, խուսափեք ծովամթերքի շուկաներից և էկզոտիկ կենդանիներից, ըմպեք միայն ջուր շշերից և բարձր ջերմաստիճանում մշակված սնունդ կերեք:



Մշտապես լվացեք ձեռքերը հասարակական վայրեր այցելելուց և նոր մարդկանց հետ շփվելուց հետո: Օդակաթիլային եղանակով փոխանցվող բոլոր վիրուսներն ակտիվորեն տեղավորվում են ձեռքերում, իսկ մարդիկ ձեռքով բերանին ու քթին դիպչում են միջինում օրական 300 անգամ: Փորձարկումների ժամանակ վիրուսային վարակով մարդը ձեռքով դիպչում է խոշոր գրասենյակի դռանը, ինչը հանգեցնում է նրան, որ վիրուսը հայտնվում է գրասենյակի բոլոր դռների բռնակներին (առողջ աշխատակիցներն են տեղափոխում): Ուստի ձեռքերի հիգիենային պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել: Եթե ամեն անգամ ձեռքերը լվանալու հնարավորություն չկա, օգտագործեք սպիրտային անձեռոցիկներ:



5. Արժե՞ նախապես դիմակներ գնել. իսկ ինչպիսի՞



Առողջապահական ոլորտի մասնագետները նշում են, որ փողոցով քայլելիս դիմակ կրելու անհրաժեշտություն չկա. դրանք խիստ պարտադիր են վարակակիրի հետ շփվելիս կամ ախտանշանների առկայության դեպքում՝ այլոց չվարակելու համար:



Բժիշկները դիմակներով ու պաշտպանիչ ակնոցներով տեղափոխում են հիվանդին, Յուհան քաղաքի հիվանդանոց, հունվարի 17 / © Getty Images



Միևնույն ժամանակ դիմակներն էականորեն նվազեցնում են վարակվելու հավանականությունը: Բայց դրանք վաղօրոք կրելու, առավել ևս՝ տեսակի մասին մտածելու կարիքը չկա: Գործնականում դրանք բոլորն էլ հնարավորություններով իրար մոտ են: Եթե գործն այնուամենայնիվ հասնի համաճարակին, հիշեք, որ դիմակը պետք է փոխել մի քանի ժամը մեկ:



6. Ինչքա՞ն ժամանակ անց է վիրուսն արտահայտվում: Ինչպե՞ս հասկանալ, որ հիվանդացել եք



Վիրուսի ինկուբացիոն շրջանը մոտ 14 օր է: Այսինքն, եթե Չինաստանից վերադառնալուց կամ վարակակիրի հետ շփվելուց երկու շաբաթ անց ախտանիշներ չկան ձեզ մոտ, ուրեմն չեք վարակվել:



2019-nCoV-ով վարակվելու մասին վկայում է հիմնականում ջերմությունը: Դրա բարձրացումը կարող է լինել և չափավոր, և լուրջ, բայց առկա է 90% դեպքերում: 80%-ով հանդիպում է չոր հազ և արագ պատող թուլություն: Հաճախ է հանդիպում հևոցը և շնչառության դժվարացումը: Զարկերակը, շնչառությունը և ճնշումը վաղ շրջանում նորմայի մեջ են. դրանք ստուգելու կարիք չկա:



Նշված ախտանիշները հայտնաբերելու դեպքում պետք է դիմել բժշկի, եթե եղել եք համաճարակի օջախ համարվող երկրներում: Մասնագետը ախտորոշում կարող է կատարել թոքերի նկարից. կորոնավիրուսն այնտեղ թոքաբորբին բնորոշ հետք է թողնում:



6. Եթե ամեն դեպքում վարակվել ե՞ք, ի՞նչ անել



Առաջին հերթին խուճապի չմատնվել և սթրես չտանել: Դեռևս 17 տարի առաջ հետազոտողները ցույց են տվել, որ բացասական զգացումների դեպքում մարդու արյան հակամարմինների մակարդկը կտրուկ անկում է: Կոպիտ ասած՝ բնությանն անհաջողներ ու սթրես տանողներ պետք չեն: Ուստի հիվանդության դեպքում հուսատությունը միայն թուլացնում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը:



2019-nCoV-ով վարակվելու դեպքում կարևոր դերակատարում ունի իմունիտետը: Դրա դեմ բուժման հատուկ միջոց դեռևս չկա, թեև ենթադրվում է, որ այլ կորոնավիրուսների համար նախատեսված հակավիրուսային պատվաստանյութերը կարող են օգնել:



Այդ պատճառով վարակվելու դեպքում պետք է հանգիստ հետևել բուժող բժշկի խորհուրդներին, և ոչ թե բուժվել տանը, և պետք չէ ավելորդ անգամ նյարդայնանալ:



7. Aliexpress-ից ստացված ծանրոցներն արդեն վտանգավո՞ր են: Ավելի ճի՞շտ է դրանք թողնել փոստում և մնալ առանց հեռախոսի նոր պատյանի



Ներկայումս չկա հստակ պատկերացում, թե ինչքան այդ վիրուսը կպահպանվի կենդանի օրգանիզմներից դուրս: Համաճարակը սկիզբ է առել մեկ շաբաթ առաջ: Կարելի է ընդամենը ենթադրել, թե ունա՞կ է նոր վիրուսը փոխանցվել առարկայորեն:



Ընդհանուր առմամբ՝ վիրուսները լինում են «խելացի» և «դիմացկուն»: Վերջիններն ունեն թաղանթ՝ արտաքին միջավայրից լավ պաշտպանող: «Խելացիներն» ունեն մեծ գենոմ: 2019-nCoV-ն «խելացի» է՝ իր տեսակի մեջ անսովոր երկար ՌՆԹ-ով: Թաղանթը նրան լավ չի պաշտպանում. այն ապրում է տիրոջ մոտ, որտեղ տաք ու հարմարավետ է: Բաց օդի պայմաններում երկար չեն դիմանում:



Չինաստանից հատկապես այս օրերին (չինական Նոր տարի) ծանրոցներն ուշ են առաքվում, վարակվելու վտանգը մեծ է, սակայն ամեն դեպքում հեռախոսի պատյանը ստանալիս ճիշտ կլինի սպիրտային անձեռոցիկով մաքրել:



8. Այն խոզի կամ թռչնի գրիպից վտանգավո՞ր է



Նայած՝ ինչ նկատի ունենք: Հարցն այն է, որ այն նույն «իսպանուհին», համաձայն մի քանի հետազոտությունների, ծագել է ընտանի թռչունների ու մարդու գրիպային վիրուսի գեների ռեկոմբինացիայից (H1N1): Այդպիսի հիբրիդային գրիպը դարձել է համաճարակների պատմության ամենավտանգավորներից մեկը՝ սպանելով առնվազն կես միլիոն մարդու:



Սակայն այդ մասին սովորաբար ոչ ոք տեղյակ չէ: Թռչնի և խոզի գրիպները լրատվամիջոցները համարում են Չինաստանից ծագած համաճարակներ, որոնք այնտեղ գրանցվում են 1990-ականներից սկսած: Թռչնի գրիպը (H5N1) համեմատաբար քիչ վտանգավոր էր, քանզի ավելի դյուրին փոխանցվում էր թռչնից մարդուն, քան մարդուց մարդուն: Ամեն դեպքում, դրանով վարակվելիս մահացության հավանականությունը 50% է (վարակվել է 630 մարդ, մահացել՝ 375-ը):



ԶԼՄ-ները խոզի գրիպն անվանում են A/H1N1 գրիպի պանդեմիա: Իրականում փաստ չէ, որ այն մարդուց է փոխանցվել է խոզերին: Հավանաբար դա խոզերին և մարդուն բնորոշ գրիպի գեների ռեկոմբինացիայի հետևանք է: Ընդհանուր առմամբ՝ դա սովորական գրիպ է քիչ մահացությամբ (3000-ից 1-ը): A/H1N1-ից մահացել է 17 հազար մարդ, ինչը մեծ թիվ է: Բայց պետք է հիշել, որ գրիպից կամ, ավելի ճիշտ, դրա բարդացումից աշխարհում տարեկան 250 հազար մարդ է մահանում:



Իհարկե, խոզի գրիպն ավելի վտանգավոր է նոր կորոնավիրուսի համեմատ՝ զոհերի թվով: Սակայն դրանով 2009-2010թթ. վարակվածների մահացության հավանականությունը 0,03% էր, իսկ 2019-nCoV-ի դեպքում՝ 9% է, այսինքն՝ 300 անգամ ավելի շատ:



9. Մարդիկ դրանից հետո լիարժեք առողջանո՞ւմ են, թե՞ խնդիրներ են մնում



Ներկայումս դա հայտնի չէ. վարակվածների թիվը քիչ է: Սակայն սովորաբար վիրուսային թոքաբորբից հետո ճնշող մեծամասնությունը հետագայում խնդիր չի ունենում:



11. Ի՞նչ հաճախականությամբ են այդպիսի վիրուսները հայտնվում: Նախկինում նույնպե՞ս այդպիսի վտանգավորները եղել են



Կենդանիներից մարդուն փոխանցվող վիրուսները պարբերաբար հայտնվում են նաև մեր օրերում: Օրինակ, մեկ այլ կորոնավիրուսով հարուցված մերձավորարևելյան շնչառական ախտանիշը հայտնվել է նույնիսկ 21-րդ դարում: 2012-2017թթ. դրանով վարակվել է 2 հազար մարդ, մահացել՝ 700 մարդ:



Մերձավորարևելյան շնչառական ախտանիշի վիրուսը 2012-2017թթ. հարյուրավոր մարդկանց մահվան պատճառ է դարձել, սակայն տարածումը մարդկանց միջև հեշտությամբ չի կատարվել: Վարակման հիմնական աղբյուրը հիվանդ ուղտերն էին / ©Wikimedia Commons



Մարդը վարակվել է միասապատ հիվանդ ուղտից, հիմնականում՝ Արաբական թերակղզում: Սակայն ներկայիս գլոբալիզացիայի պայմաններում հիվանդները կարող են տեղափոխվել մեծ տարածությամբ, ուստի մեկ մարդը Սաուդյան Արաբիայից վիրուսը տեղափոխել են Հարավային Կորեա, որտեղ և մահացել են տասնյակ մարդիկ:



Այդպիսի վիրուսների նորահայտությունը սովորական երևույթ է: Վիրուսների մեծ մասն արագորեն են ենթարկվում մուտացիայի՝ ի տարբերություն բազմաբջիջների, և նրանք հաճախ տարբեր շտամների գենետիկ նյութը կոմբինացնում են, ինչը և բերում է նրանց բարձր փոփոխականությանը և նոր շտամների ի հայտ գալուն: Այդուհանդերձ, ժամանակակից բժշկության շնորհիվ այդպիսի վիրուսներից մահացությունը քիչ է՝ 100 մարդ/համաճարակ:



12. Ի վերջո՝ արժե՞ խուճապի մատնվել: Պատվաստանյութը շո՞ւտ կգտնվի: Հնարավո՞ր է՝ ընդհանրապես չլինի



Խուճապի մատնվելու կարիք ընդհանրապես չկա. ինչպես նշվել է, բացասական զգացումները կարող են լրջորեն ազդեն իմունիտետի վրա, ինչը կնվազեցնի պայքարը դրա դեմ: Եվ ոչ միայն 2019-nCoV-ի՝ բավականին էկզոտիկ հիվանդության դեպքում, այլև՝ ավելի մոտ և վտանգավոր գրիպի ու նրա բարդացումների: Եվ ոչ միայն: Բոլոր տեսակի թոքաբորբերից աշխարհում մահանում է տարեկան 1/4 մլն մարդ, և թույլ իմունիտետով նրանց միջավայրում հայտնվելը վտանգավոր է:



Մերձավորարևելյան շնչառական ախտանիշի վիրուսի համար մշակվել են արդյունավետ հիվանդության արդյունավետ զգուշացման մեթոդներ՝ իմունիզացիայի միջոցով: Սակայն, պայմանավորված հիվանդացության քիչ հաճախականությամբ, զանգվածային իմունիզացիա այդպես էլ չի անցկացվել / ©Shutterstock



Տեսականորեն՝ պատվաստանյութը շուտով կլինի: Լաբորատորիաներում 2019-nCoV-ի հիման վրա ստեղծվել են մեկ ցիկլի բազմացման կորոնավիրուսներ: Այդպիսիք կարող են հայտնվել օրգանիզմում, մեկ անգամ ստեղծել իրենց կրկնօրինակը, բայց հետո դադարեցնում են ակտիվությունը: Դա, ըստ էության, արդեն պատվաստուկ է, դրա առկայության դեպքում իմունային համակարգը կսովորի անհրաժեշտ պատասխան հնարել:



Մեկ նրբություն կա. ցանկացած պատվաստանյութ պահանջում է անվտանգության երկարատև ստուգումներ, և դա արագ չի կատարվում: Իսկ ատիպիկ թոքաբորբի և նրան «հարազատ» 2019-nCoV-ի համաճարակները հաճախ շեշտակի ավարտվում են: Այն նույն թոքաբորբը տևել է մեկ տարի: Նման կարճ ժամանակամիջոցի համար պատվաստանյութեր չեն ստեղծվում, ուստի, ամենայն հավանականությամբ, համաճարակի դեմ պայքարը կընթանա կարանտինով և հիվանդներին բուժելով: Այդպես է եղել նաև 2002-2004թթ. ատիպիկ թոքաբորբի դեպքում:



Կորոնավիրուսի դեմ պատվաստանյութը, որը ոչնչացնում է օրգանիզմի ոչ իմունային բջիջները, կարելի է դարձնել գրեթե երաշխավորված: Որպեսզի բարդ լինի պատվաստուկի ստացումը, վիրուսը պետք է լինի ՄԻԱՎ-ի նման՝ հարձակվի ոչ թե սովորական բջիջների վրա, այլ՝ իմունային համակարգի: Կոպիտ ասած` օրգանիզմի «ոստիկանների» համար դժվար է չեզոքացնել հանցագործ-վիրուսին, եթե այն մասնագիտացած է հենց «ոստիկանների» որսում:



Կորոնավիրուսները դրանով չեն զբաղվում, ուստի նոր համաճարակի համար պատվաստանյութի ստեղծման անհնարինության մասին պետք չէ անհանգստանալ:



13. Նաև ասում են, թե այդ վիրուսը կարող են ամերիկացիները ստեղծած լինել՝ չինական Ամանորի օրերին: Այստեղ ճշմարտության տարրեր կա՞ն



Այդպիսի շշուկներ պարբերաբար են ծագում: Դեռևս ատիպիկ թոքաբորբի ժամանակ երկու ռուսաստանցի հետազոտություններ ենթադրել են, որ դա ամերիկյան վիրուս է: Սակայն վիրուսի ՌՆԹ-ն ուսումնասիրելուց հետո նման «հիպոթեզները» հօդս ցնդեցին:



ՌՆԹ-ով հստակ երևում է, որ և ատիպիկ թոքաբորբը, և նոր կորոնավիրուսը «հարազատներն» են Չինաստանում բնակվող չղջիկների և թունավոր օձերի: Դրանք վաճառվում են Յուհանի էկզոտիկ սննդի շուկայում: Հենց այն պատճառով, որ 2019-nCoV-ը ծագել է գեների խառնուրդով, այն լավ չի տարածվում մարդկանց շրջանում:



Եթե այդ վիրուսն արհեստական ճանապարհով ստեղծված լիներ, ապա այդպիսի արդյունքի համար հեղինակներին պետք էր հեռացնել աշխատանքից: Մարդկանց միջև դժվարությամբ փոխանցվող վիրուսը վատ զենք է:



Եթե «հեղինակներն» այն ստեղծել են մարդուց մարդուն հեշտ փոխանցվելու համար, առավել ևս պետք էր հեռացնել: 2002-2003թթ. ատիպիկ թոքաբորբը Կանադայում տասնյակ զոհերի պատճառ դարձավ: Վտանգավոր վիրուսը հեշտությամբ կարող էր հասնել ԱՄՆ և մեծ համաճարակ հարուցել: Մեծ քանակությամբ ավիաթռիչքների պարագայում Չինաստանի համար վիրուս ստեղծելը նշանակում է համաճարակ ստեղծել սեփական երկրում:



Տեսականորեն հնարավոր է փորձել ստեղծել վիրուս, որը մարդկանց կվարակի առանց հատուկ գեների, և փորձել գտնել այդպիսի գեներ միայն չինացիների մոտ: Առկա տեխնոլոգիաների պարագայում դա հնարավոր է մոտավորապես այնքան, ինչքան իրատեսական է Կետի Տաուի տեխնոլոգիան գաղութացնելը:



Գենոմով մանիպուլյացիա իրականացնելու առկա միջոցները խիստ անբավարար են և ոչ հստակ, որպեսզի նման ամբիցիոզ խնդիր իրագործվի: Բացի այդ, նոր կորոնավիրուսով հիվանալն արդեն գրանցվել է այլ երկրներում, ինչը բացառում է «հակաչինական» կենսաբանական զենքի վարկածը:
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/news/nor-virusi-masin</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>