<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/science/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Wed, 18 Nov 2026 18:07:44 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link>https://shesht.am/science</link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21345</guid>

            <pubDate>Wed, 18 Nov 2026 16:06:58 +0000</pubDate>

            <title>Չադում բաբուինների ոսկորների վրա արծվի ճանկերի հետքեր են հայտնաբերել</title>

            <description><![CDATA[<p>Չադի Էնեդի սարահարթում հայտնաբերված ոսկորների վնասվածքները հուշում են, որ արծիվները կարող են որսալ նույնիսկ 20 կիլոգրամից ծանր բաբուինների։ Հետազոտության հեղինակների կարծիքով՝ այդպիսի վտանգի կարող էին ենթարկվել նաև մարդու վաղ ազգակիցներից մի քանիսը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/olive-baboon-stolz-scaled.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Չադում բաբուինների ոսկորների վրա արծվի ճանկերի հետքեր են հայտնաբերել]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Սենթ Էնդրյուսի համալսարանի Քեթրին Հոբեյթերի գլխավորած խումբը նոյեմբերի 18-ին American Journal of Biological Anthropology հանդեսում նկարագրել է Չադի հյուսիս-արևելքում հայտնաբերված ձիթապտղագույն բաբուինների (Papio anubis) գանգերն ու ոսկորները։ Հետազոտողները դրանք գտել են Էնեդիի արգելոցի ավազաքարե ժայռերի մոտ՝ 2025 թվականի փետրվար–մարտին։



Սկզբնական նմուշում ինը կենդանու մնացորդ կար։ Նրանցից ութը հասուն արուներ էին, որոնց մարմնի միջին զանգվածը, ըստ ազդրոսկրի գլխիկի չափերի, կազմել է 22,2 կիլոգրամ։ Երկու արուի գանգի ակնակապիճներում հետազոտողները ծակվածքներ են գտել, իսկ թիակներից մեկի վրա՝ խոր քերծվածքներ։ Գանգերից մեկի հետ գտնված ազդրոսկրը թույլ է տվել այդ կենդանու զանգվածը գնահատել 21,8 կիլոգրամ։



2026 թվականի հունիսին խումբը գտել է ևս մեկ հասուն արուի գանգ և կմախքի մի մասը։ Այս կենդանու գնահատված զանգվածը 26,2 կիլոգրամ էր։ Նրա ոսկորների վրա ևս եղել են ճանկերին բնորոշ ծակվածքներ ու թիակների խոր քերծվածքներ։



Հեղինակները վնասվածքները կապում են Վերոյի արծվի (Aquila verreauxii) հետ։ Խումբը նկարագրել է նաև կենդանի բաբուինների արձագանքը․ երբ երկու այդպիսի արծիվ թռել են նրանց գլխավերևով, կապիկները տագնապի ձայներ են արձակել ու թաքնվել։ Հետազոտողները մահացու հարձակման ականատես չեն եղել, իսկ ոսկորների հետքերն ինքնին չեն բացառում, որ արծիվը սնվել է արդեն սատկած կենդանով։



Հոդվածի հեղինակների նշմամբ՝ մինչ այս գիշատիչ թռչնի կողմից 13 կիլոգրամից ծանր պրիմատի սպանության հաստատված դեպք հայտնի չէր։ Որոշ հետազոտողներ 20 կիլոգրամը համարում էին այն վերին սահմանը, որից ծանր պրիմատներին թռչունները չեն որսում։ Չադի գտածոները հիմք են տալիս վերանայելու այդ ենթադրությունը, եթե հետագա դիտարկումները հաստատեն ակտիվ որսը։



Որոշ ավստրալոպիթեկներ մոտավորապես նույնքան էին կշռում, որքան Էնեդիի հասուն արու բաբուինները։ Այդ համեմատությունը հեղինակներին հիմք է տալիս ենթադրելու, որ խոշոր գիշատիչ թռչունները սպառնալիք կարող էին լինել նաև նրանց համար։ Չադում հայտնաբերված ոսկորները, սակայն, չեն վկայում հնագույն մարդկանց կամ նրանց ազգակիցների վրա կոնկրետ հարձակումների մասին։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/chad-baboons-eagle-claw-marks</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21336</guid>

            <pubDate>Wed, 18 Nov 2026 12:06:27 +0000</pubDate>

            <title>Փորձում կտրուկ տաքացման դեպքում ավելի շատ մեղուներ են սատկել, քան երկարատև շոգի պայմաններում</title>

            <description><![CDATA[<p>Երկշաբաթյա լաբորատոր փորձի ընթացքում ամենաշատ մեղուները սատկել են այն խմբում, որտեղ ջերմաստիճանը բարձրացրել են փորձի կեսին։ Տարբերությունն առավել հստակ էր այն մեղուների դեպքում, որոնք ծաղկափոշի չէին ստացել։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/shesht-honey-bee-heat-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Փորձում կտրուկ տաքացման դեպքում ավելի շատ մեղուներ են սատկել, քան երկարատև շոգի պայմաններում]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Հետազոտողները երիտասարդ աշխատավոր մեղուներին (Apis mellifera) բաժանել են երեք խմբի։ Ինչպես նկարագրվում է նոյեմբերի 18-ին Scientific Reports ամսագրում հրապարակված հոդվածում, ստուգիչ խմբում ջերմաստիճանը 14 օր շարունակ պահել են 33 °C։ Մյուս խմբում ցերեկը եղել է 40 °C, գիշերը՝ 33 °C։ Երրորդ խմբում նույն ցերեկային և գիշերային պայմաններին անցել են միայն առաջին յոթ օրից հետո։



Յուրաքանչյուր ջերմաստիճանային խմբում մեղուների մի մասը սննդի հետ նաև ծաղկափոշի է ստացել։ Ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխության ենթարկված և ծաղկափոշի չստացած մեղուների մահացությունն ավելի բարձր է եղել, քան փորձի առաջին իսկ օրվանից շոգի ենթարկված մեղուներինը։ Հեղինակների տվյալներով՝ բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում ծաղկափոշի ստացած խմբերում ընդհանուր առմամբ ավելի քիչ մեղուներ են սատկել։



Մեղուների աղիքային մանրէների ընդհանուր բազմազանությունը ջերմաստիճանային խմբերի միջև էականորեն չի տարբերվել։ Փոխվել է, սակայն, որոշ բակտերիաների առատությունը։ Օրինակ՝ երկարատև շոգի պայմաններում պակասել է Bombella intestini բակտերիան։



Վաշինգտոնի նահանգային համալսարանի տարածած հաղորդագրության մեջ հետազոտության համահեղինակ Պրիյադարշինի Չակրաբարտին նշել է, որ մեղուները կարող էին հարմարվել առաջին իսկ օրվանից կրկնվող բարձր ջերմաստիճանին։ Փորձը չի պարզել, թե հատկապես որ մեխանիզմն է բերել գոյատևման տարբերությանը։



Հեղինակները նշում են, որ յուրաքանչյուր ջերմաստիճանային ռեժիմի համար օգտագործել են մեկ ինկուբատոր։ Ուստի սարքերի միջև հնարավոր տարբերությունների ազդեցությունը չեն կարող առանձնացնել ջերմաստիճանի ազդեցությունից։ Փորձն անցկացվել է վանդակներում պահվող երիտասարդ աշխատավոր մեղուների հետ, և արդյունքները չեն ցույց տալիս, թե ինչպես կարձագանքի ամբողջ մեղվաընտանիքը բնական պայմաններում։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/honey-bee-heat-shock</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21327</guid>

            <pubDate>Wed, 18 Nov 2026 09:08:37 +0000</pubDate>

            <title>Մոդելը ցույց է տվել, թե մագնիսի որ հատվածներն են դժվարացնում վերամագնիսացումը</title>

            <description><![CDATA[<p>Ճապոնացի հետազոտողները համակարգչային մոդելով պարզել են, թե մագնիսական դոմենների սահմանների որ հատվածներն են ամենաշատը խոչընդոտում մագնիսացման ուղղության փոփոխությանը։ Արդյունքը կարող է օգնել հասկանալ, թե բարձր հաճախականությամբ աշխատող սարքերում ինչից են առաջանում մագնիսական կորուստները։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/shesht-magnetic-domains-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Մոդելը ցույց է տվել, թե մագնիսի որ հատվածներն են դժվարացնում վերամագնիսացումը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Տոկիոյի գիտության համալսարանի հետազոտողները նմանակել են երկաթի հիմքով նանոբյուրեղային նյութի վարքը փոփոխական մագնիսական դաշտում։ Նոյեմբերի 17-ին NPG Asia Materials ամսագրում հրապարակված աշխատանքում նրանք համեմատել են երեք հաճախականություն՝ 100 կիլոհերց, 1 մեգահերց և 10 մեգահերց։



Մագնիսական դոմենները նյութի փոքր տիրույթներ են, որոնց ներսում մագնիսացումը հիմնականում նույն ուղղությունն ունի։ Երբ արտաքին դաշտը փոխում է ուղղությունը, որոշ դոմեններ ընդարձակվում են, մյուսները՝ փոքրանում։ Դրանց միջև սահմանները, որոնք կոչվում են դոմենային պատեր, այդ ընթացքում տեղաշարժվում են։



«Ֆուգակու» գերհամակարգչով կատարված հաշվարկներում հաճախականության աճին զուգահեռ դոմեններն ավելի մանր հատվածների են բաժանվել, իսկ դրանց միջև պատերը շատացել են։ 100 կիլոհերցի դեպքում մոդելում գերակշռել են լայն տիրույթները, իսկ 10 մեգահերցի դեպքում դրանց տեղում առաջացել է ավելի խիտ ու բարդ պատկեր։



Հեղինակներն օգտագործել են պատկերների վերլուծության մի մեթոդ, որը թույլ է տվել դոմենների ձևն ու փոխդասավորությունը կապել վերամագնիսացման համար անհրաժեշտ էներգիայի հետ։ Հաշվարկի արդյունքները նորից տեղադրելով մագնիսացման քարտեզի վրա՝ նրանք պարզել են, որ էներգետիկ արգելքին ամենից շատ նպաստել են հակառակ ուղղությամբ մագնիսացված և ընդարձակվող դոմենների ծայրերն ու որոշ բարակ դոմենային պատեր։



Ինչպես հայտնում է համալսարանը, այսպիսի նյութեր օգտագործվում են տրանսֆորմատորներում և էլեկտրաէներգիայի փոխակերպման սարքերում։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, թե կառուցվածքի որ հատվածներն արժե ուսումնասիրել այդ սարքերում մագնիսական կորուստների պատճառները հասկանալու համար։



Աշխատանքում չեն չափել իրական նմուշի ջերմացումը կամ սարքի արդյունավետությունը։ Հեղինակներն առաջարկում են մոդելի արդյունքները ստուգել տարբեր հաճախականություններում՝ փորձի ընթացքում հետևելով, թե ինչպես են շարժվում դոմենային պատերը։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/magnetic-domain-walls</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21318</guid>

            <pubDate>Wed, 18 Nov 2026 04:00:47 +0000</pubDate>

            <title>ՆԱՍԱ-ի «Տերա» արբանյակը դեկտեմբերի 1-ին կդադարեցնի Երկրի դիտարկումները</title>

            <description><![CDATA[<p>ՆԱՍԱ-ն հայտարարել է, որ «Տերա» արբանյակը դեկտեմբերի 1-ից այլևս գիտական տվյալներ չի հավաքի։ Վեց տարվա համար նախատեսված սարքը Երկրի մակերևույթն ու մթնոլորտը դիտարկել է գրեթե 27 տարի։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/nasa-terra-1999.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[ՆԱՍԱ-ի «Տերա» արբանյակը դեկտեմբերի 1-ին կդադարեցնի Երկրի դիտարկումները]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
ՆԱՍԱ-ն նոյեմբերի 17-ին հայտնել է, որ արբանյակի համակարգերը մաշվում են, իսկ ուղեծիրը աստիճանաբար փոխվում է։ Գիտական չափումները դադարեցնելուց հետո թիմը մնացած վառելիքով կիջեցնի սարքի ուղեծիրը։ Բոլոր համակարգերի անջատումը նախատեսված է 2027 թվականի հունվարին։



«Տերան» արձակվել է 1999 թվականի դեկտեմբերի 18-ին։ Առաքելության սկզբում հինգ սարքերը նույն անցման ընթացքում չափումներ էին կատարում մթնոլորտում և Երկրի մակերևույթին։ Այդպես գիտնականները կարող էին, օրինակ, հրդեհների մասին տվյալները համադրել ծխի տարածման դիտարկումների հետ։



MODIS գործիքի տվյալներով հետազոտողները հետևել են հրդեհներին, սառցածածկի փոփոխություններին և բուսականությանը։ Մյուս գործիքներն ուսումնասիրում էին ամպերը, Երկրի ճառագայթային հաշվեկշիռը, օդում կախված մանր մասնիկներն ու մթնոլորտի աղտոտվածությունը։



Մինչև առաքելության ավարտի մասին հայտարարությունը թիմն արդեն սահմանափակել էր գիտական սարքերի աշխատանքը՝ էներգիա խնայելու համար։ Մթնոլորտն ուսումնասիրող MOPITT գործիքն անջատվել էր, իսկ ամպերն ու Երկրի մակերևույթը դիտարկող CERES և ASTER գործիքների մի մասը չէր աշխատում։



Արբանյակի չափումներն օգտագործվել են նաև գյուղատնտեսության, ջրային պաշարների կառավարման և բնական վտանգների գնահատման համար։ ՆԱՍԱ-ն նշում է, որ մշակված տվյալները հասանելի են գործակալության մի քանի տվյալների կենտրոններում։ Արխիվն անվճար կմնա նաև առաքելության ավարտից հետո։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/nasa-terra-mission-end</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21312</guid>

            <pubDate>Tue, 17 Nov 2026 16:02:42 +0000</pubDate>

            <title>Եվրասիայի շատ շրջաններում մարդկանց միջին հասակը նվազել է վաղ միջնադարից մինչև 19-րդ դար</title>

            <description><![CDATA[<p>Եվրոպայի և Ասիայի 783 հնավայրերի մարդկային մնացորդների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ մոտ 500-ից 1900 թվականներին ուսումնասիրված շրջանների մեծ մասում մարդկանց միջին հասակը նվազել է։ Տեխնոլոգիական զարգացումը կապ է ունեցել բնակչության ավելի մեծ խտության հետ, սակայն ավելի բարձր հասակի հետ հստակ կապ չի հայտնաբերվել։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/tell-fara-femur-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Եվրասիայի շատ շրջաններում մարդկանց միջին հասակը նվազել է վաղ միջնադարից մինչև 19-րդ դար]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Թյուբինգենի համալսարանի և Մաքս Պլանկի երկրամարդաբանության ինստիտուտի մասնակցությամբ միջազգային խումբը նոյեմբերի 16-ին PNAS հանդեսում հրապարակել է շուրջ յոթ հազար տարվա տվյալների համեմատությունը։ Հեղինակներն ուսումնասիրել են 18 457 մարդու հասակի գնահատականներ։ Ոսկորները գտնվել են այն տարածքներում, որտեղ այսօր 45 երկիր կա։



Հասակը գնահատելու համար գիտնականները հիմնականում օգտագործել են ազդրոսկրի երկարությունը։ Այն հատկապես օգտակար է այն ժամանակաշրջանների ուսումնասիրության համար, որոնցից կենսապայմանների մասին գրավոր տեղեկություններ գրեթե չեն պահպանվել։ Մանկության ու պատանեկության սննդակարգը և առողջական վիճակն ազդում են աճի վրա, իսկ հասակի վրա ազդեցություն ունեն նաև ժառանգական գործոնները։



Մաքս Պլանկի ինստիտուտը հայտնում է, որ Հարավարևելյան Ասիայում տղամարդկանց միջին հասակը մոտ 7000 տարի առաջ գնահատվել է 178 սանտիմետր, իսկ 19-րդ դարում՝ 160 սանտիմետրից մի փոքր ավելի։ Չինաստանում կանանց միջին հասակը նույն ժամանակահատվածում մոտ 157-ից նվազել է մինչև 148 սանտիմետր։



Հյուսիսային Եվրոպայում պատկերը մի փուլում հակառակն էր։ Մոտ 5000 տարի առաջ տղամարդկանց միջին հասակը շուրջ 162 սանտիմետր էր, իսկ հետագա դարաշրջաններում այն աճել է։ Հեղինակները հնարավոր գործոններից մեկը համարում են կաթնամթերքի ավելի լայն օգտագործումը։ Վաղ միջնադարից Եվրոպայի մեծ մասում միջին հասակը նորից սկսել է նվազել։



Հետազոտողները հասակի գնահատականները համադրել են բնակչության խտության և տեխնոլոգիական զարգացման պատմական տվյալների հետ։ Տեխնոլոգիապես ավելի զարգացած շրջանները սովորաբար ավելի խիտ էին բնակեցված, բայց տեխնոլոգիական զարգացման և միջին հասակի միջև վիճակագրորեն հստակ կապ չկար։ Արդյունքը չի փոխվել նաև այն ժամանակ, երբ հեղինակները հաշվի են առել աշխարհագրական լայնությունն ու տրանսպորտային ուղիների հասանելիությունը։



Համեմատությունը ցույց է տալիս, թե երբ և որտեղ է փոխվել միջին հասակը, սակայն դրանով հնարավոր չէ պարզել յուրաքանչյուր փոփոխության պատճառը։ Հետազոտության համահեղինակ, հնագետ Մարկ Հադսոնը նշում է, որ գյուղատնտեսության և հասարակական պայմանների փոփոխություններով դեռ հնարավոր չէ բացատրել բոլոր տարածաշրջանների տվյալները։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/eurasia-stature-7000-years</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21303</guid>

            <pubDate>Tue, 17 Nov 2026 12:07:37 +0000</pubDate>

            <title>Մարսի Իդուբի շրջանի բաց գույնի ապարները հարուստ են հիդրատացված սիլիցիումի երկօքսիդով</title>

            <description><![CDATA[<p>«Փերսևերանս» մարսագնացի նոր չափումները ցույց են տվել, որ Ջեզերո խառնարանից դուրս՝ Իդուբի կոչվող տեղամասում, բաց գույնի ապարները հարուստ են հիդրատացված սիլիցիումի երկօքսիդով։ Դրանց ուսումնասիրությունը կարող է օգնել պարզելու, թե ինչ պայմաններում է ջուրը փոխազդել Մարսի հնագույն կեղևի հետ։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/idubi-mars-nasa.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Մարսի Իդուբի շրջանի բաց գույնի ապարները հարուստ են հիդրատացված սիլիցիումի երկօքսիդով]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
NASA-ն նոյեմբերի 16-ին հայտնել է, որ մարսագնացի SuperCam գործիքից ստացված տվյալների համաձայն՝ այդ ապարները մագմատիկ ծագում չունեն։ Դրանց բեկորները նկատելիորեն ավելի բաց են, քան շրջակա փոշոտ մակերևույթն ու նախկինում ուսումնասիրված մագմատիկ և երկնաքարային հարվածներից առաջացած ապարները։



Իդուբին գտնվում է Լակ դը Շարմ շրջանում, որտեղ մակերևույթին բացված է Մարսի հնագույն կեղևը։ Մարսագնացն այնտեղի ապարներից մեկը հոկտեմբերի 29-ին լուսանկարել է Mastcam-Z-ի ձախ տեսախցիկով, ապա նույն օրը տեղամասում խոշոր պլանով կադր է արել նաև ռոբոտային բազկի WATSON տեսախցիկով։



Երկրի վրա հիդրատացված սիլիցիումի երկօքսիդ կարող է առաջանալ տարբեր պայմաններում՝ ստորգետնյա ջրերի ազդեցությամբ, տաք ջրային լուծույթներից կամ հողի ձևավորման ընթացքում։ Իդուբիում ինչ պայմաններ են եղել, դեռ պետք է պարզել։



Նախորդ հետազոտության հեղինակները Ջեզերոյի ներսում սիլիցիումի երկօքսիդով հարուստ ապարներ արդեն նկարագրել էին։ Ըստ առաքելության թիմի՝ խառնարանի ներքին եզրին հանդիպած նմուշները չափազանց փոքր էին, որպեսզի մարսագնացը մոտիկից մանրամասն չափեր դրանց քիմիական ու հանքաբանական կազմը։ Իդուբիում հետազոտվող ապարներն ավելի մեծ են, և այդ չափումներն արդեն սկսվել են։



Երկրի վրա նման նյութը կարող է պահպանել միկրոբրածոներ։ Այդ հատկությունն է Իդուբիի ապարները հետաքրքիր դարձնում կյանքի հնարավոր հետքերի որոնման համար։ Առաքելության թիմը դեռ չի հայտնել այդ ապարներում նման հետքեր գտնելու մասին։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/perseverance-idubi-silica</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21297</guid>

            <pubDate>Tue, 17 Nov 2026 09:01:57 +0000</pubDate>

            <title>Ադամանդե մազերը միկրոալիքային ազդանշանի հզորությունն ավելացրել է ավելի քան հազար անգամ</title>

            <description><![CDATA[<p>Ճապոնիայում ֆիզիկոսներն ադամանդի բյուրեղով ուժեղացուցիչ են փորձարկել բացարձակ զրոյին մոտ ջերմաստիճանում։ Սարքը միկրոալիքային ազդանշանի հզորությունն ավելացրել է ավելի քան հազար անգամ՝ քիչ աղմուկ ավելացնելով։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/oist-diamond-maser.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ադամանդե մազերը միկրոալիքային ազդանշանի հզորությունն ավելացրել է ավելի քան հազար անգամ]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Օկինավայի գիտության և տեխնոլոգիայի ինստիտուտը նոյեմբերի 16-ին հայտնել է ադամանդե մազերի փորձարկման մասին։ Մազերն աշխատում է լազերի սկզբունքով, բայց տեսանելի լույսի փոխարեն այս սարքն ուժեղացնում է միկրոալիքները։ Փորձում մազերը տեղադրել են սառնարանի՝ 0,013 կելվին ջերմաստիճան ունեցող հատվածում։



Սարքի հիմքում ադամանդի բյուրեղ է, որի կառուցվածքում ածխածնի որոշ ատոմների տեղը զբաղեցնում է ազոտը։ Հետազոտողները միկրոալիքներով գրգռել են ազոտի այդ կենտրոնների էլեկտրոնային սպինները։ Երբ թույլ ազդանշանը մտել է սարք, գրգռված սպիններն արձակել են նույն հաճախականության լրացուցիչ ֆոտոններ՝ ուժեղացնելով ազդանշանը։



Հետազոտողները նույն օրը Nature Communications-ում հրապարակել են չափումների արդյունքները։ Մոտ 6,595 գիգահերց հաճախականության վրա հզորության ուժեղացումը գերազանցել է 30 դեցիբելը։ Սարքի ավելացրած աղմուկը ստանդարտ քվանտային սահմանից բարձր է եղել մոտ 2,55 քվանտով։



Աղմուկը հատկապես խանգարում է քվանտային համակարգիչներում․ քուբիթի վիճակի մասին տեղեկությունը հաճախ կրում է շատ թույլ ազդանշանը։ Նոր մազերը գերհաղորդիչ տարր չի պահանջում և կարող է աշխատել ուժեղ հաստատուն մագնիսական դաշտում։ Դա այն հետաքրքիր է դարձնում կիսահաղորդչային սպինային քուբիթների վիճակը կարդալու համար։



Փորձարկված սարքի թողունակությունը առավելագույն ուժեղացման դեպքում մոտ 70 կիլոհերց էր։ Հեղինակները նշում են, որ ավելի լայն հաճախականությունների տիրույթում աշխատելու համար անհրաժեշտ կլինի փոխել ռեզոնատորի կառուցվածքը։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/diamond-maser-amplifier</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21286</guid>

            <pubDate>Tue, 17 Nov 2026 04:05:48 +0000</pubDate>

            <title>Հյուսիսային հարթ կետերի թիվը նվազել է մինչև 382՝ ըստ նոր գնահատման</title>

            <description><![CDATA[<p>Հյուսիսատլանտյան հարթ կետերի հետազոտությամբ զբաղվող կոնսորցիումը 2025 թվականի համար գնահատել է այս տեսակի թվաքանակը մոտ 382 կենդանի։ Նոյեմբերի 16-ին հրապարակված գնահատականը 1,8 տոկոսով ցածր է 2024 թվականի վերանայված ցուցանիշից։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/north-atlantic-right-whale-noaa.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հյուսիսային հարթ կետերի թիվը նվազել է մինչև 382՝ ըստ նոր գնահատման]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Նոր Անգլիայի ակվարիումը հայտնել է, որ 2025 թվականի գնահատման անորոշության միջակայքը ±11 է։ Հետազոտողները նաև վերանայել են 2024 թվականի գնահատականը՝ այն 384-ից հասցնելով 389-ի (±3)։ Հենց այս վերանայված թվի հետ համեմատելիս է ստացվում 1,8 տոկոսի նվազումը։



Հյուսիսային հարթ կետը (Eubalaena glacialis) անհետացման եզրին գտնվող տեսակ է։ Նոր գնահատականը մոտ մեկ հինգերորդով ցածր է 2011 թվականի առավելագույն ցուցանիշից, երբ հաշվարկվել էր 483 կետ։ Բազմանալու ունակ էգերի գնահատված թիվը մնացել է մոտ 73։



Կետերի համար հիմնական վտանգներից են ձկնորսական հանդերձանքի մեջ խճճվելն ու նավերի հետ բախումները։ Ըստ ակվարիումի՝ 2026 թվականին մինչև զեկույցի հրապարակումը գրանցվել է մարդու գործունեության հետևանքով վնասվածքի ութ դեպք՝ ձկնորսական հանդերձանքի մեջ խճճվելու յոթ դեպք և նավի հետ մեկ բախում։ Հայտնաբերվել է նաև երկու սատկած կետ։ Մեկի մահը կապված էր խճճվելու հետ, մյուսի մահվան պատճառը չի պարզվել։



Միևնույն ժամանակ, 2025–2026 թվականների բազմացման շրջանում հաշվառվել է 24 ձագ՝ ամենաշատը 2009 թվականից ի վեր։ Այդ թվում է մի ձագ, որին մոր հետ առաջին անգամ նկատել են սեպտեմբերին Կանադայի ջրերում։ Այս ցուցանիշը վերաբերում է բազմացման շրջանին, իսկ 382-ը՝ ամբողջ պոպուլյացիայի 2025 թվականի գնահատականին։



Ակվարիումի և ԱՄՆ Օվկիանոսային ու մթնոլորտային հետազոտությունների ազգային վարչության մասնագետները համատեղ են հաշվում թվաքանակը։ Կոնսորցիումը նոր տվյալները ներկայացնում է նոյեմբերի 16–17-ին Կանադայի Հալիֆաքս քաղաքում անցկացվող տարեկան հանդիպմանը։ Ամբողջական զեկույցը նախատեսվում է հրապարակել 2027 թվականի սկզբին։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/north-atlantic-right-whale-population</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21275</guid>

            <pubDate>Mon, 16 Nov 2026 16:04:05 +0000</pubDate>

            <title>Նոր մեթոդը հայտնաբերում է CRISPR-ի չնախատեսված փոփոխություններն առանձին բջիջներում</title>

            <description><![CDATA[<p>Սոլքի ինստիտուտի հետազոտողները մշակել են մեթոդ, որը նույն բջջում ցույց է տալիս թե՛ ԴՆԹ-ի խմբագրման արդյունքը, թե՛ գեների ակտիվության փոփոխությունները։ Մարդու լաբորատոր բջիջների մի խմբում մեթոդը հայտնաբերել է խմբագրման 43 տեղամաս, որոնցից 36-ը նախատեսված թիրախներից դուրս էին։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/salk-institute-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Նոր մեթոդը հայտնաբերում է CRISPR-ի չնախատեսված փոփոխություններն առանձին բջիջներում]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Հետազոտողները Superb-seq անվանումով մեթոդը նոյեմբերի 16-ին ներկայացրել են Nature Methods ամսագրում։ Աշխատանքի նպատակն էր պարզել ոչ միայն, թե խմբագրումից հետո ԴՆԹ-ի որ հատվածներն են փոխվել, այլև թե այդ փոփոխություններից յուրաքանչյուրն ինչ կապ ունի նույն բջջում գեների աշխատանքի հետ։



CRISPR–Cas9 համակարգը նախատեսված է ԴՆԹ-ի որոշակի հատված փոխելու համար։ Երբեմն փոփոխություն է առաջանում նաև ընտրված թիրախից դուրս։ Եթե հետազոտողները միասին են վերլուծում հազարավոր բջիջներ, կարող են տեսնել փոփոխված տեղամասը, բայց միշտ չէ, որ կարող են պարզել՝ որ բջիջներում է այն փոխվել։



Նոր մեթոդով հեղինակները նույն բջջի համար համադրել են ԴՆԹ-ի փոփոխությունների և ՌՆԹ-ի տվյալները։ ՌՆԹ-ի քանակը թույլ է տալիս գնահատել, թե տվյալ պահին որ գեներն են ավելի ակտիվ։ Այդ համադրությամբ հնարավոր է տեսնել՝ արդյոք նույն խմբագրումը կրող բջիջներում կրկնվում են գեների ակտիվության որոշակի փոփոխություններ։



Սոլքի ինստիտուտը հայտնել է, որ փորձերն ընդգրկել են երեք բջջային գծի շուրջ 34 հազար բջիջ։ Դրանցից մոտ 10 հազարը լաբորատորիայում աճեցված մարդու լեյկեմիայի բջիջներ էին։ Խմբագրման 43 տեղամասի մասին տվյալը վերաբերում է այդ խմբին և չի բնութագրում CRISPR-ի բոլոր կիրառությունները։



Հեղինակները նշում են, որ մեթոդը դեռ չեն վավերացրել անմիջապես օրգանիզմից վերցված բջիջներում, այդ թվում՝ արյունաստեղծ և լյարդի որոշ բջիջներում։ Արդյունքները ցույց են տալիս, թե ինչ կարելի է չափել լաբորատոր բջիջներում, բայց դեռ չեն հաստատում մեթոդի կիրառելիությունը հիվանդների բուժման անվտանգությունը գնահատելիս։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/superb-seq-crispr-edits</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21269</guid>

            <pubDate>Mon, 16 Nov 2026 12:30:25 +0000</pubDate>

            <title>Հնագետները պարզել են, թե ինչպես է փոխվել 5800 տարի առաջ Դանիայում ապրած ձկնորսի սննդակարգը</title>

            <description><![CDATA[<p>Դանիայի Սեյերո կղզում թաղված տղամարդը մանկության տարիներին հիմնականում սնվել է ծովից ստացած մթերքներով։ Նրա ատամների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ պատանեկությունից սկսած նա ավելի շատ ցամաքային սնունդ է օգտագործել՝ այն ժամանակ, երբ տարածաշրջանում արդեն հայտնվել էին առաջին երկրագործները։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/sejero-source.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հնագետները պարզել են, թե ինչպես է փոխվել 5800 տարի առաջ Դանիայում ապրած ձկնորսի սննդակարգը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Գյոթեբորգի համալսարանի հնագետ Անդերս Ֆիշերի գլխավորած խումբն արդյունքները նոյեմբերի 16-ին հրապարակել է Antiquity ամսագրում։ Տղամարդուն գիտական գրականության մեջ անվանում են Ռյոդհալսի մարդ՝ Սեյերո կղզու այն վայրի անունով, որտեղ 1956-ին խեցիների կուտակման տակ գտել են նրա գրեթե ամբողջական կմախքը։



Հետազոտողները համադրել են հնագույն ԴՆԹ-ի, ռադիոածխածնային թվագրման և կայուն իզոտոպների տվյալները։ ԴՆԹ-ի վերլուծությամբ նրա նախնիները պատկանել են Արևմտյան Եվրոպայի որսորդ-հավաքիչների խմբին։ Նրա ծագման մեջ առաջին երկրագործներին բնորոշ գենետիկական բաղադրիչ չի հայտնաբերվել։



Ոսկորների և ատամների կոլագենում պահպանված իզոտոպների հարաբերակցությունը տեղեկություն է տալիս օգտագործած սննդի մասին։ Մշտական ատամի դենտինից հաջորդաբար վերցված նմուշներով գիտնականները կարողացել են հետևել սննդակարգին մոտ յոթ տարեկանից մինչև հասուն տարիք։



Ինչպես ամսագրի խմբագրությունը հայտնել է հետազոտության ամփոփագրում, ծովային սնունդը տղամարդու սննդակարգի հիմքն է մնացել ամբողջ կյանքում։ Պատանեկության և հասուն տարիքում, սակայն, նրա սննդում զգալիորեն ավելացել է ցամաքային ծագման սպիտակուցի բաժինը։



Ռադիոածխածնային թվագրումը շտկելիս հեղինակները հաշվի են առել, որ ծովային սնունդը կարող է մարդու մնացորդներն իրականից ավելի հին ցույց տալ։ Ըստ այդ հաշվարկի՝ տղամարդը մահացել է մոտ մ.թ.ա. 3800 թվականին։ Մոտակա Զելանդիա կղզում երկրագործությունն արդեն տարածվել էր մոտ մեկ դար ավելի վաղ։



Հեղինակները ենթադրում են, որ ցամաքային սննդի մի մասը կարող էր ստացվել երկրագործությունից կամ անասնապահությունից։ Իզոտոպային տվյալները, սակայն, թույլ չեն տալիս պարզել՝ տղամարդն այդ մթերքը ստացել է երկրագործներից, ինքն է զբաղվել հողագործությամբ կամ անասնապահությամբ, թե պարզապես ավելի հաճախ է որսացել ու վայրի բույսեր հավաքել։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/rodhals-man-diet</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>