<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/%d5%a3%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%ac%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%ab%d5%a1/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 18:05:35 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21365</guid>

            <pubDate>Thu, 19 Nov 2026 10:10:43 +0000</pubDate>

            <title>Դանիայի խորհրդարանը վավերացրել է Գրենլանդիայի շուրջ ԱՄՆ-ի հետ համաձայնագիրը</title>

            <description><![CDATA[<p>Դանիայի խորհրդարանը նոյեմբերի 19-ին միաձայն հավանություն է տվել Գրենլանդիայի անվտանգության վերաբերյալ ԱՄՆ-ի հետ համաձայնագրին։ Փաստաթուղթն ընդլայնում է ամերիկյան ռազմական ներկայության հնարավորությունները՝ վերահաստատելով Դանիայի Թագավորության ինքնիշխանությունն ու գրենլանդացիների ինքնորոշման իրավունքը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/greenland-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Դանիայի խորհրդարանը վավերացրել է Գրենլանդիայի շուրջ ԱՄՆ-ի հետ համաձայնագիրը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Ֆոլկետինգը համապատասխան որոշումը ընդունել է 109 կողմ ձայնով․ դեմ և ձեռնպահ քվեարկողներ չեն եղել։ Համաձայնագիրը սեպտեմբերի 22-ին Նյու Յորքում ստորագրել էին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը, Դանիայի վարչապետ Մետտե Ֆրեդերիկսենը և Գրենլանդիայի վարչապետ Յենս-Ֆրեդերիկ Նիլսենը։



Համաձայնագրով կողմերը լրացրել են 1951 թվականի պաշտպանական պայմանավորվածությունները։ Այն նախատեսում է Գրենլանդիայում ամերիկյան «Պիտուֆիկ» տիեզերական ռազմակայանի արդիականացում ու ընդլայնում, ինչպես նաև երկու նոր պաշտպանական տարածքի ստեղծում՝ Նարսարսուաքում և Մեստերսվիգում։ Դրանց օգտագործման տեխնիկական պայմանները պետք է համաձայնեցվեն կողմերի միջև։



Փաստաթուղթը ԱՄՆ-ին թույլ է տալիս Գրենլանդիայի տարածքն օգտագործել նաև «Ոսկե գմբեթ» հակահրթիռային պաշտպանության համակարգի ստեղծման նպատակով։ Այդ դրույթը թույլտվություն է նախատեսում, սակայն ինքնին չի նշանակում, որ համակարգի տարրերն արդեն տեղակայվել են կղզում։ Կողմերը նաև պարտավորվում են ՆԱՏՕ-ի շրջանակում ուժեղացնել Արկտիկայի պաշտպանության պլանավորումը, ներկայությունն ու զորավարժությունները։



Առանձին դրույթներ վերաբերում են շրջակա միջավայրի պահպանությանը և օտարերկրյա ներդրումների անվտանգության ստուգմանը։ Վերջինս ներառում է ռազմավարական ենթակառուցվածքներն ու բնական պաշարների արդյունահանումը՝ այն դեպքերում, երբ ներդրումները կարող են ազդել համաձայնագրի նպատակների վրա։



Ուժի մեջ մտնելու համար համաձայնագիրը պահանջում է դիվանագիտական նոտա, որով ԱՄՆ-ին կտեղեկացվի Դանիայում և Գրենլանդիայում անհրաժեշտ խորհրդարանական ընթացակարգերի ավարտի մասին։ Հետևաբար խորհրդարանի քվեարկությունը և փաստաթղթի ուժի մեջ մտնելը տարբեր իրավական փուլեր են։



«Ռոյթերսի» փոխանցմամբ՝ Գրենլանդիայի խորհրդարանը համաձայնագիրն արդեն վավերացրել էր նոյեմբերի սկզբին։ Պայմանավորվածությունը ձեռք էր բերվել այն լարվածությունից հետո, որն առաջացրել էին կղզու նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու Թրամփի հայտարարությունները։ Գրենլանդիան ինքնակառավարվող տարածք է Դանիայի Թագավորության կազմում։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/news/denmark-greenland-security-deal</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21100</guid>

            <pubDate>Wed, 11 Nov 2026 11:04:12 +0000</pubDate>

            <title>Արկտիկայի սառույցում գտել են Մոնտանայի պղնձաձուլարանի հին արտանետումների հետքերը</title>

            <description><![CDATA[<p>Արկտիկայից վերցված սառցանմուշները ցույց են տվել, որ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Մոնտանայի Անակոնդայի պղնձաձուլարանի արտանետումները հասել են Գրենլանդիա։ Հետազոտողների գնահատմամբ՝ գործարանից տարածված մկնդեղն ու կապարն աղտոտել են Հյուսիսային Ամերիկայի զգալի մասը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/shesht-anaconda-smelter-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Արկտիկայի սառույցում գտել են Մոնտանայի պղնձաձուլարանի հին արտանետումների հետքերը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Ջոզեֆ Մաքքոնելի և Նաթան Չելմանի ղեկավարած խումբն ուսումնասիրության արդյունքները նոյեմբերի 10-ին հրապարակել է «Nature Sustainability» ամսագրում։ Գիտնականները վերլուծել են Գրենլանդիայից, Կանադայի հյուսիսից և Ռուսաստանի արկտիկական շրջաններից վերցված տասը սառցե միջուկ։



Ամեն տարի կուտակվող ձյունը սառույցի մեջ պահպանում է օդից նստած մասնիկները։ Այդ շերտերը համեմատելով՝ հետազոտողները վերականգնել են աղտոտման պատմությունը։ Նմուշներում 1884–1918 թվականներին մկնդեղի և այլ թունավոր տարրերի մակարդակն աճել է մինչև 15 անգամ։



Աղտոտման հիմնական աղբյուրը պարզելու համար հեղինակները համադրել են կապարի իզոտոպային կազմը, Մոնտանայում պղնձի արտադրության պատմական տվյալները և մթնոլորտում մասնիկների տարածման մոդելը։ Արդյունքները մատնանշել են Անակոնդան, որն այդ տարիներին աշխարհի խոշորագույն պղնձարտադրողներից էր։



Արտադրության բարձրակետին՝ մոտ երկու տասնամյակ, գործարանը, ըստ հեղինակների հաշվարկների, տարեկան արտանետել է մոտ 11 հազար տոննա մկնդեղ և 4,4 հազար տոննա կապար։ Քամիները մասնիկների մի մասը հասցրել են Արկտիկա, որտեղ դրանք տեղումների հետ նստել են ձյան վրա։



Հետազոտողները նաև գնահատել են, որ ծխագազերից մասնիկներ որսացող էլեկտրական զտիչների տեղադրումից հետո այդ արտանետումները նվազել են 65 տոկոսով։ Առողջության հետևանքների գնահատականը հիմնված է օդում աղտոտիչների հաշվարկված մակարդակների և համաճարակաբանական տվյալների վրա։ Այն չի տալիս կոնկրետ մարդկանց մոտ հիվանդության հաստատված դեպքերի թիվը։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/anaconda-smelter-arctic-ice</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20779</guid>

            <pubDate>Sat, 31 Oct 2026 15:03:46 +0000</pubDate>

            <title>Ձյունն ու ամպերը կարող են դանդաղեցնել Արևելյան Անտարկտիդայի սառույցի կորուստը</title>

            <description><![CDATA[<p>Ձյան առատ տեղումներն ու ամպամածությունը կարող են մասամբ փոխհատուցել Արևելյան Անտարկտիդայի սառույցի կորուստը երկարատև տաքացման պայմաններում։ Նոր մոդելավորումը ցույց է տալիս, որ սառցային վահանի տարբեր հատվածների ապագան կախված է նաև մթնոլորտային շրջանառությունից, ոչ միայն ջերմաստիճանից։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/east-antarctic-dibble.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ձյունն ու ամպերը կարող են դանդաղեցնել Արևելյան Անտարկտիդայի սառույցի կորուստը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Հարավային Կորեայի Հիմնարար գիտությունների ինստիտուտի (IBS) Կլիմայի ֆիզիկայի կենտրոնի և Փուսանի ազգային համալսարանի գիտնականները Nature Climate Change ամսագրում հոկտեմբերի 30-ին հրապարակել են մթնոլորտը, օվկիանոսն ու սառցային վահանները փոխկապակցող մոդելի արդյունքները։ Քյոնգ Սուկ Յունն ու Աքսել Թիմերմանը մթնոլորտում ածխաթթու գազի տարբեր, հաստատուն կոնցենտրացիաների պայմաններում հաշվարկել են սառցածածկույթի փոփոխությունները՝ 100 հազար տարվա ժամանակահատվածի համար։



Ըստ մոդելի՝ տաքացող մթնոլորտը դեպի Անտարկտիդա ավելի շատ խոնավություն է տեղափոխում։ Հարավային կիսագնդի արևմտյան քամիների տեղաշարժը դեպի բևեռ նույնպես ուժեղացնում է այդ հոսքը։ Բարձրադիր արևելյան ներքին շրջաններում տեղումների զգալի մասը մնում է ձյուն, որի կուտակումը մասամբ փոխհատուցում է սառույցի կորուստը։



Մեկ այլ գործոն է ամպամածությունը։ Ամպերն այդ հաշվարկներում նվազեցնում են սառցային մակերևույթին հասնող արևային ճառագայթումը։ Ձյան կուտակման հետ միասին սա օգնում է արևելյան սառցային վահանի ցամաքային հատվածներին երկարաժամկետ կայունություն պահպանել նույնիսկ նախաարդյունաբերական մակարդակից ավելի քան 10 °C գլոբալ տաքացման փորձնական սցենարներում։



Անտարկտիդայի արևմտյան հատվածի պատկերը տարբեր է։ Մոդելում մոտ 2 °C-ից ավելի կայուն տաքացումը հազարամյակների ընթացքում հանգեցնում է ծովի մակարդակից ցածր հիմք ունեցող սառցային վահանի խոշոր կորուստների։ Գրենլանդիայի սառցածածկույթը ևս աստիճանաբար նահանջում է, իսկ մոտ 6 °C-ից ավելի տաքացման դեպքում հաշվարկներում ամբողջությամբ անհետանում է։



IBS-ն իր հաղորդագրությունում նշում է, որ ամենաուժեղ տաքացման փորձարկման ժամանակ տեղումների ու արևային ճառագայթման փոփոխությունները հաշվի չառնելիս Անտարկտիդայի սառցային վահանը կորցնում էր ծավալի մոտ 70 տոկոսը։ Մթնոլորտային այդ արձագանքները ներառող փոխկապակցված հաշվարկում կորուստը մոտ 20 տոկոս էր։ Այս համեմատությունը վերաբերում է ամբողջ անտարկտիկական վահանին։



Հեղինակները շեշտում են մոդելի սահմանափակումները․ այն համեմատաբար կոպիտ տարածական լուծաչափ ունի և մանրամասն չի նկարագրում շելֆային սառցադաշտերի տակ ու առանձին արտահոսքային սառցադաշտերում ընթացող տեղային գործընթացները։ Արևելյան Անտարկտիդայի որոշ եզրային հատվածներ հաշվարկներում նույնպես նահանջում են։ Հետևաբար արդյունքը չի նշանակում, որ տարածաշրջանն ապահովագրված է տաքացումից, և չի կարող մեկնաբանվել որպես մինչև դարավերջ սառույցի պահպանման երաշխիք։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/east-antarctic-snow-clouds</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20494</guid>

            <pubDate>Thu, 15 Oct 2026 05:10:43 +0000</pubDate>

            <title>Կլիմայի 16 հիմնական ցուցանիշներից յոթը հասել են ռեկորդային արժեքների</title>

            <description><![CDATA[<p>Կլիմայի վիճակի 2026 թվականի զեկույցում գիտնականներն արձանագրել են ջերմոցային գազերի խտության, օվկիանոսի ջերմության ու ծովի մակարդակի ռեկորդներ։ Միաժամանակ սառցադաշտերի հաստությունն ու Գրենլանդիայի սառցային զանգվածը հասել են դիտարկումների ընթացքում գրանցված նվազագույն արժեքների։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/shesht-climate-2026-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Կլիմայի 16 հիմնական ցուցանիշներից յոթը հասել են ռեկորդային արժեքների]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[Օրեգոնի պետական համալսարանի գիտնականների ղեկավարած միջազգային խումբը հոկտեմբերի 14-ին BioScience ամսագրում հրապարակել է կլիմայի վիճակի իր յոթերորդ տարեկան զեկույցը։ Այն համադրում է տարբեր աղբյուրների չափումներն ու հետազոտությունները՝ հետևելով մթնոլորտի, օվկիանոսների, սառույցի և մարդու գործունեության փոփոխություններին։
Հեղինակների գնահատմամբ՝ ջերմոցային երեք կարևոր գազերի՝ ածխաթթու գազի, մեթանի և ազոտի ենթօքսիդի խտությունները 2026 թվականի հասանելի տվյալների միջինով կրկին ռեկորդային են։ Մայիսին մթնոլորտում ածխաթթու գազի խտությունը գերազանցել է 428 ppm-ը՝ միլիոն բաժնում 428 բաժինը։ Դա մոտ 50 տոկոսով բարձր է նախաարդյունաբերական մակարդակից։
Օվկիանոսի ջերմային պարունակությունն ու ծովի մակարդակը, նախնական տվյալներով, հասել են նոր առավելագույնների։ Օվկիանոսը կլանում է ջերմոցային գազերի հետևանքով կուտակվող հավելյալ ջերմության մեծ մասը։ Տաքանալիս ջուրը ընդարձակվում է՝ սառույցի հալոցքի հետ միասին նպաստելով ծովի մակարդակի բարձրացմանը։
Սառցադաշտերի հաստության և Գրենլանդիայի սառցային զանգվածի նվազագույնները ցույց են տալիս փոփոխությունների մյուս կողմը։ Զեկույցը միաժամանակ արձանագրում է, որ մի շարք ցուցանիշներ ոչ միայն վատթարանում են, այլև արագացման կամ կտրուկ տեղաշարժերի նշաններ են դրսևորում։
Էներգետիկայում առաջընթացն առայժմ չի կասեցրել հանածո վառելիքի օգտագործման աճը։ 2025-ին դրա սպառումն ավելացել է 0,9 տոկոսով, իսկ էներգետիկայի հետ կապված ածխաթթու գազի տարեկան արտանետումները գերազանցել են 41 միլիարդ տոննան։ Նույն տարում արևային և հողմային էներգիայի սպառումը աճել է մոտ 18 տոկոսով։
Համալսարանը նաև նշում է դրական միտումները՝ վերականգնվող էներգիայի ու մարտկոցային կուտակիչների արագ զարգացումը և Բրազիլական Ամազոնիայում անտառահատումների տեմպի չորսամյա անկումը։ 2025-ին ցածրածխածնային աղբյուրներն ապահովել են համաշխարհային էլեկտրաէներգիայի արտադրության մոտ 43 տոկոսը․ այս ցուցանիշը վերաբերում է էլեկտրաէներգիային, ոչ ամբողջ էներգասպառմանը։
Զեկույցի հեղինակները շեշտում են, որ արտանետումների կրճատումը պետք է ուղեկցվի կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու միջոցներով և էկոհամակարգերի պաշտպանությամբ։ Նրանք առաջարկում են, մասնավորապես, քաղաքների հովացման միջոցառումներ, ջրի խնայողություն, խոնավ տարածքների վերականգնում և անտառային հրդեհներին պատրաստվածության բարձրացում։]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/climate-report-2026-records</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20185</guid>

            <pubDate>Sat, 19 Sep 2026 21:30:06 +0000</pubDate>

            <title>Գրենլանդիան և Անտարկտիդան կորցրել են 11,3 տրիլիոն տոննա սառույց</title>

            <description><![CDATA[<p>1979–2023 թվականներին Գրենլանդիայի և Անտարկտիդայի սառցածածկույթները միասին կորցրել են մոտ 11,3 տրիլիոն տոննա սառույց։ Այդ կորուստը համաշխարհային ծովի մակարդակը բարձրացրել է 3,14 սանտիմետրով, ընդ որում՝ հիմնական դերը խաղացել է սառույցի արագացող հոսքը դեպի օվկիանոս։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/thwaites-sentinel.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Գրենլանդիան և Անտարկտիդան կորցրել են 11,3 տրիլիոն տոննա սառույց]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Գնահատականը պատրաստել է IMBIE միջազգային գիտական խումբը՝ ESA-ի և NASA-ի աջակցությամբ։ Աշխատանքը սեպտեմբերի 16-ին հրապարակվել է Scientific Data ամսագրում։ Հետազոտողները համադրել են 27 արբանյակային առաքելությունների տվյալների վրա հիմնված 42 անկախ գնահատական։



Տարբեր գործիքներ սառույցի փոփոխությունը չափում են տարբեր եղանակներով. մի մասը հետևում է մակերևույթի բարձրությանը, մյուսները՝ Երկրի ձգողական դաշտին կամ սառցադաշտերի շարժման արագությանը։ Թիմը համադրելի է դարձրել այդ չափումները՝ հաշվի առնելով մեթոդների տարբերություններն ու անորոշությունները։ Գրենլանդիայի տվյալաշարը սկսվում է 1972-ից, Անտարկտիդայինը՝ 1979-ից, իսկ ընդհանուր կորուստը հաշվարկվել է երկուսի համար համընկնող ժամանակահատվածում։



Ծովի մակարդակի աճի նշված 3,14 սանտիմետրից 1,81 սանտիմետրը բաժին է ընկնում Գրենլանդիային, 1,33-ը՝ Անտարկտիդային։ Սա միայն այդ երկու սառցածածկույթների ներդրումն է, ոչ թե նշված տարիներին համաշխարհային ծովի մակարդակի ամբողջ բարձրացումը։



Ըստ ESA-ի ամփոփման՝ համատեղ զուտ կորստի մոտ 84 տոկոսը կապված է սառցադաշտերի դինամիկ փոփոխությունների հետ. դրանք ավելի արագ են սառույց տեղափոխել դեպի օվկիանոս։ Մնացած մասը պայմանավորված է մակերևույթին սառույցի կուտակման ու կորստի հավասարակշռության փոփոխությամբ։ Հետևաբար ամբողջ կորուստը պարզապես մակերևութային հալոցք անվանելը ճշգրիտ չէ։



2020–2023 թվականներին ընդհանուր կորուստը դանդաղել է։ Արևելյան Անտարկտիդայում առատ ձյունը մասամբ փոխհատուցել է այլ շրջանների կորուստները, իսկ Գրենլանդիայում համեմատաբար մեղմ ամառները նվազեցրել են մակերևութային հալոցքը։ Սակայն երկու սառցածածկույթները շարունակում են զուտ սառույց կորցնել. կարճատև դանդաղումը երկարաժամկետ միտման շրջադարձ չի նշանակում։



Հաշվարկները ներառում են չափումների և մոդելների անորոշությունները։ Ուսումնասիրության նպատակը անցյալի փոփոխությունների համահունչ պատկերը ստանալն է, որը հետագայում կօգնի ստուգել ծովի մակարդակի կանխատեսման մոդելները։ Ստացված կորուստը չի կարելի ուղղակի նույն արագությամբ տարածել հաջորդ տասնամյակների վրա։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/greenland-antarctica-ice-loss-1979-2023</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>