<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/%d5%a7%d5%ac%d5%a5%d5%af%d5%bf%d6%80%d5%b8%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Thu, 05 Nov 2026 07:10:13 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20739</guid>

            <pubDate>Fri, 30 Oct 2026 09:08:26 +0000</pubDate>

            <title>Ֆիզիկոսներն ալտերմագնիսից մագնիսական տեղեկություն են փոխանցել 300 նանոմետր հեռավորության վրա</title>

            <description><![CDATA[<p>Գիտնականները նանոսարքի միջոցով կարդացել են ալտերմագնիսի ներքին մագնիսական վիճակը՝ այն վերածելով էլեկտրական ազդանշանի։ Փորձը ցույց է տվել, որ զրոյական ընդհանուր մագնիսացմամբ նյութից հնարավոր է ստանալ տեղեկություն կրող սպինային հոսանք։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/shesht-altermagnet-20261030.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ֆիզիկոսներն ալտերմագնիսից մագնիսական տեղեկություն են փոխանցել 300 նանոմետր հեռավորության վրա]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Իսպանիայի CIC nanoGUNE կենտրոնի և միջազգային գործընկերների հետազոտությունը հոկտեմբերի 28-ին հրապարակվել է Nature ամսագրում։ Թիմն ուսումնասիրել է մանգանից ու սիլիցիումից կազմված Mn₅Si₃ նյութի բարակ թաղանթը՝ այն ներառելով առանձին աղբյուր և ընդունիչ ունեցող նանոսարքի մեջ։


Սովորական մագնիսներում ատոմների մագնիսական մոմենտները հիմնականում ուղղված են նույն կողմը և գումարվելով ստեղծում են ընդհանուր մագնիսացում։ Ալտերմագնիսներում հակադիր մոմենտները փոխհատուցում են միմյանց։ Սակայն նյութի ներսում պահպանվող մագնիսական կարգավորվածությունն ազդում է էլեկտրոնների շարժման վրա, ուստի դրանում պահված տեղեկությունը կարելի է կարդալ էլեկտրական եղանակով։


Այստեղ կարևոր է էլեկտրոնի սպինը՝ նրա քվանտային հատկությունը, որի հետ կապված է մագնիսական մոմենտը։ Սպինտրոնիկան տեղեկությունը մշակելու և պահպանելու համար օգտագործում է այդ հատկությունը՝ էլեկտրոնի լիցքի հետ մեկտեղ։ Նոր փորձի նպատակն էր ցույց տալ, որ սպինային տեղեկությունը կարող է դուրս գալ փոխհատուցված մագնիսական նյութից և հասնել առանձին ընդունիչի։


Ինչպես CIC nanoGUNE-ն բացատրում է, աղբյուրն ու ընդունիչը բաժանված էին ընդամենը 300 նանոմետրով։ Mn₅Si₃-ի միջով անցկացված էլեկտրական հոսանքը առաջացրել է սպինային հոսանք, որը պղնձե հաղորդիչով տարածվել է դեպի ընդունիչը։ Այնտեղ հետազոտողները գրանցել են էլեկտրական ազդանշան։


Թիմն այնուհետև ուժեղ մագնիսական դաշտով փոխել է նյութի ներքին մագնիսական վիճակը։ Դրա հետ փոխվել է նաև ընդունիչում գրանցվող ազդանշանի նշանը։ Այս կապը ցույց է տալիս, որ ազդանշանը կապված է աղբյուրի մագնիսական կարգավորվածության հետ։ Արդյունքը դիտվել է էլեկտրական հոսանքի միացման երկու տարբեր սխեմաներում։


Փորձարարական տվյալները համեմատվել են համաչափության վերլուծության, էլեկտրոնային կառուցվածքի հաշվարկների և սպինային տեղափոխման մոդելի հետ։ Ըստ հեղինակների՝ արդյունքները համահունչ են Mn₅Si₃-ի ալտերմագնիսական կարգավորվածությանը։ Յուվյասկյուլյայի համալսարանը, որի ներկայացուցիչները մասնակցել են տեսական աշխատանքին, նշում է, որ այդ մոդելն օգնում է կապել չափված ազդանշանները տեղափոխման մեխանիզմների հետ։


Սա դեռ պատրաստի հիշողության սարք չէ։ Հետազոտողների հաջորդ խնդիրներն են մագնիսական վիճակը փոխել փոքր էներգիայով էլեկտրական իմպուլսներով և սարքն աշխատեցնել սենյակային ջերմաստիճանում։ Ավելի արագ ու խիտ հիշողության հնարավորությունը թիմը դիտարկում է որպես ապագա կիրառության ուղղություն։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/altermagnet-spin-current</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20589</guid>

            <pubDate>Sat, 24 Oct 2026 08:12:46 +0000</pubDate>

            <title>Լույսի շրջանային բևեռացումը կառավարել են պարզ սիլիցիումային ցանցով</title>

            <description><![CDATA[<p>Սինգապուրի և Չինաստանի ֆիզիկոսները ցույց են տվել, որ էլեկտրոնների փնջի ու սիլիցիումային ցանցի փոխադարձ դիրքը փոխելով՝ կարելի է կառավարել առաջացող լույսի շրջանային բևեռացումը։ Փորձում բևեռացման աստիճանը հասել է 0,87-ի՝ առանց բարդ քիրալ կառուցվածք պատրաստելու։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/chiral-light-cover-20261024.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Լույսի շրջանային բևեռացումը կառավարել են պարզ սիլիցիումային ցանցով]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Արդյունքները հոկտեմբերի 22-ին հրապարակվել են Nature Communications ամսագրում։ Աշխատանքը ներկայացնող՝ հոկտեմբերի 23-ի հաղորդագրությունում Սինգապուրի տեխնոլոգիաների և դիզայնի համալսարանը՝ SUTD-ն, բացատրել է, որ արդյունքը ստացվել է վաղուց հայտնի Սմիթ–Պարսելի էֆեկտի միջոցով։



Այդ էֆեկտի դեպքում պարբերական ցանցի մոտով անցնող էլեկտրոնները ճառագայթում են լույս։ Հեղինակների եռաչափ հաշվարկները ցույց են տվել, որ փնջի տարբեր կողմերում առաջանում են հակառակ ուղղություններով շրջանային բևեռացված բաղադրիչներ։ Համաչափության հարթությունում դրանց ներդրումները փոխհատուցվում են, և լույսը հիմնականում գծային բևեռացում է ունենում։



Շրջանային բևեռացումը նշանակում է, որ լույսի էլեկտրական դաշտի վեկտորը տարածման ընթացքում պտտվում է։ Պտույտի երկու հնարավոր ուղղությունները պայմանականորեն անվանում են «աջ» և «ձախ»։ Դրանց հարաբերակցությունը փոխելու համար հետազոտողները խախտել են էլեկտրոնների փնջի և ցանցի փոխազդեցության համաչափությունը։



Փորձարկվել է երկու եղանակ՝ ցանցը փնջի նկատմամբ շրջելը և փունջը ցանցի կենտրոնից դեպի եզր տեղափոխելը։ Չափումներն իրականացվել են սկանավորող էլեկտրոնային մանրադիտակում՝ առանձին գրանցելով աջ ու ձախ շրջանային բևեռացված լույսի ուժգնությունը։



30 աստիճան շրջման դեպքում չափված բևեռացման աստիճանը հասել է 0,726-ի։ Ցանցի պարբերությունը 120-ից 100 նանոմետր նվազեցնելիս առավելագույն ցուցանիշը դարձել է 0,87։ Հեղինակների գնահատմամբ՝ սա Սմիթ–Պարսելի ճառագայթման համար մինչ այժմ հաղորդված ամենաբարձր արժեքն է։



Այդ ցուցանիշը ճառագայթման էներգաարդյունավետությունը չէ. այն արտահայտում է հակառակ բևեռացումներով բաղադրիչների ուժգնությունների տարբերության հարաբերությունը դրանց գումարին։ Շրջման ուղղությունը հակադարձելիս փոխվել է նաև գերակշռող շրջանային բևեռացման ուղղությունը։



Մեթոդը կարող է օգտակար լինել կարգավորվող փոքրաչափ լուսային աղբյուրների և մասնիկների փնջերի ախտորոշման համար։ Ռենտգենյան տիրույթ տեղափոխելը դեռ հեռանկար է. դրա համար կպահանջվեն ավելի փոքր կառուցվածքներ կամ ավելի բարձր էներգիայով էլեկտրոններ։ Նյութերի սեփական լուսարձակումը նույնպես կարող է խանգարել օգտակար ազդանշանի չափմանը։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/chiral-silicon-light</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20569</guid>

            <pubDate>Tue, 20 Oct 2026 12:15:18 +0000</pubDate>

            <title>Մետաղում ուղղակիորեն դիտել են Լինդհարդի տեսությամբ նկարագրված գրգռումները</title>

            <description><![CDATA[<p>Միջազգային խումբը մագնեզիումի դիբորիդում գրանցել է էլեկտրոն-խոռոչ զույգերի գրգռումների շարունակական տիրույթը՝ Լինդհարդի կոնտինուումը։ Ռենտգենյան չափումը հնարավորություն է տվել առանձնացնել ազդանշանը, որը սովորական մեթոդներում գրեթե կորչում է մետաղի էլեկտրոնների ընդհանուր արձագանքի մեջ։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/lindhard-bessy-20261020.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Մետաղում ուղղակիորեն դիտել են Լինդհարդի տեսությամբ նկարագրված գրգռումները]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
SLAC-ի, Լոուրենս Բերքլիի ազգային լաբորատորիայի, Նոտր Դամի համալսարանի, Բեռլինի Հելմհոլցի կենտրոնի և գործընկեր հաստատությունների հետազոտողներն արդյունքները հոկտեմբերի 20-ին ներկայացրել են Nature Communications ամսագրում։ Նրանց աշխատանքը փորձարարական հասանելիություն է տալիս մետաղների վարքը նկարագրող հիմնարար տեսության կարևոր բաղադրիչներից մեկին։



Երբ մետաղի էլեկտրոնը լրացուցիչ էներգիա է ստանում և անցնում ավելի բարձր էներգետիկ վիճակի, նախկին վիճակում մնում է չզբաղեցված տեղ՝ «խոռոչ»։ Էլեկտրոն-խոռոչ զույգերը կարող են առաջանալ էներգիայի և իմպուլսի տարբեր համակցություններով։ Դրանց թույլատրելի համակցությունների շարունակական տիրույթը նկարագրվում է Լինդհարդի տեսությամբ, որի հիմքում 1954 թվականի աշխատանքն է։



Այս գրգռումներն առնչվում են նյութում լիցքի տեղաշարժին, էներգիայի ցրմանը և էլեկտրական դաշտի էկրանավորմանը։ Սակայն հենց էկրանավորումն էլ դժվարացնում է դրանց չափումը. էլեկտրոնների ընդհանուր լիցքային արձագանքը գրանցող մեթոդներում ցածր էներգիայի ազդանշանը խիստ թուլանում է, իսկ պլազմոնների՝ էլեկտրոնների հավաքական տատանումների ազդանշանը գերակշռում է։



Խումբն օգտագործել է ռեզոնանսային ոչ առաձգական ռենտգենյան ցրումը՝ RIXS մեթոդը։ Չափել են, թե նմուշի հետ փոխազդելիս ռենտգենյան ֆոտոնները որքան էներգիա և իմպուլս են փոխանցում նյութին։ Բորի կլանման եզրի մոտ՝ մոտ 187 էլեկտրոնվոլտ էներգիայով ճառագայթումն ուժեղացրել է հետաքրքրող էլեկտրոնային վիճակների ներդրումը՝ թույլ տալով տարբերակել ցածր էներգիայի գրգռումները։



Մագնեզիումի դիբորիդի՝ MgB₂-ի բարակ թաղանթներն ուսումնասիրել են ԱՄՆ-ի Advanced Light Source և Գերմանիայի BESSY II սինքրոտրոնային կենտրոններում։ Բեռլինի Հելմհոլցի կենտրոնը BESSY II-ը նկարագրում է որպես հատկապես պայծառ փափուկ ռենտգենյան ճառագայթման աղբյուր՝ նյութերի հատկությունները հետազոտելու համար։



Չափումներում առանձնացված գրգռման էներգիան փոխանցված իմպուլսի աճին զուգահեռ փոխվել է գրեթե գծային կերպով։ Փորձը համեմատելով մի քանի հաշվարկային մոդելների հետ՝ հեղինակները ցածր էներգիայի ազդանշանը կապել են հիմնականում նույն էներգետիկ գոտու ներսում էլեկտրոնների անցումների հետ, ոչ թե տարբեր գոտիների միջև անցումների կամ ակուստիկ պլազմոնի հետ։ Այդ համադրության հիման վրա նրանք արդյունքը մեկնաբանում են որպես Լինդհարդի կոնտինուումի ուղղակի դիտարկում։



Սա նոր տարրական մասնիկի հայտնաբերում չէ, այլ հայտնի տեսությամբ կանխատեսված գրգռումների չափում։ Հեղինակների գնահատմամբ՝ մեթոդը կարող է օգնել ստուգել նաև այն մետաղների տեսական նկարագրությունները, որոնցում էլեկտրոնների փոխազդեցություններն ավելի ուժեղ են։ Սակայն այս աշխատանքում արդյունքը ցուցադրվել է MgB₂-ում. այլ նյութերի վրա այն դեռ պետք է փորձարկել։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/lindhard-continuum</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20491</guid>

            <pubDate>Wed, 14 Oct 2026 15:17:18 +0000</pubDate>

            <title>Էլեկտրոնների «ուշացումը» կարող է բացահայտել լույսի քվանտային հատկությունները</title>

            <description><![CDATA[<p>Ֆիզիկոսների տեսական հաշվարկները ցույց են տվել, որ լույսի քվանտային տատանումները կարող են փոխել ատոմներից արձակվող էլեկտրոնների ազդանշանը։ Այդ փոփոխությունը չափման մեջ կարող է երևալ որպես մի քանի տասնյակ ատտովայրկյանի լրացուցիչ ուշացում՝ լույսի հատկությունները հետազոտելու նոր հնարավորություն տալով։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/quantum-light-attosecond-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Էլեկտրոնների «ուշացումը» կարող է բացահայտել լույսի քվանտային հատկությունները]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[Չինաստանի Հուաչժունի գիտության և տեխնոլոգիաների համալսարանի Յուեմին Չժոուի և նրա գործընկերների աշխատանքը հոկտեմբերի 13-ին հրապարակվել է Physical Review Letters ամսագրում։ Հեղինակներն ուսումնասիրել են՝ արդյոք էլեկտրոնների օգնությամբ հնարավոր է կարդալ քվանտային լույսի այն հատկությունները, որոնք սովորական չափումներում հեշտ չէ տարբերակել։
Աշխատանքի հիմքում RABBIT անվամբ հայտնի ատտովայրկյանային մեթոդն է։ Ծայրահեղ ուլտրամանուշակագույն կարճ իմպուլսները իոնացնում են ատոմները՝ դրանցից էլեկտրոններ արձակելով, իսկ որոշակի ուշացումով տրվող ինֆրակարմիր իմպուլսը զոնդում է այդ էլեկտրոններին։ Մեկ ատտովայրկյանը վայրկյանի մեկ միլիարդերորդի մեկ միլիարդերորդ մասն է։
Նույն վերջնական էներգիային էլեկտրոնը կարող է հասնել երկու տարբեր ուղիներով՝ կլանելով կամ արձակելով ինֆրակարմիր ֆոտոն։ Այդ ուղիների ինտերֆերենցիան՝ քվանտային «համադրումը», էլեկտրոնների էներգիական սպեկտրում պարբերական տատանումներ է առաջացնում։ Դրանց փուլից սովորաբար գնահատում են էլեկտրոնի արձակման ժամանակային ուշացումը։
Ինչպես Ամերիկյան ֆիզիկական ընկերության Physics պարբերականը բացատրում է, հետազոտողները հաշվարկել են, թե ինչ կլինի, եթե զոնդող լույսը պատրաստվի «սեղմված վակուում» կոչվող քվանտային վիճակում։ Այդ վիճակին բնորոշ ուժգնության մեծ տատանումները փոխում են էլեկտրոնների սպեկտրային տատանումների փուլը։
Փուլի փոփոխությունը սովորական մեկնաբանությամբ կարող է ընկալվել որպես մի քանի տասնյակ ատտովայրկյանի լրացուցիչ ուշացում։ Սակայն այստեղ ազդանշանը կապված է նաև լույսի ֆոտոնային վիճակագրության հետ։ Այսինքն՝ նման չափումը կարող է տեղեկություն տալ ոչ միայն էլեկտրոնի շարժման, այլև այն հետազոտող լույսի քվանտային հատկությունների մասին։
Սա տեսական արդյունք է, ոչ թե արդեն կատարված փորձի նկարագրություն։ Հեղինակները մեթոդը դիտարկում են որպես ատտովայրկյանային ճշգրտությամբ քվանտային չափումների հնարավոր ուղղություն։ Հաջորդ կարևոր հարցն այն է, թե կանխատեսված ազդանշանը ինչպես կդրսևորվի փորձարարական պայմաններում։]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/quantum-light-attosecond-delay</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>