<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/%d5%b0%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Thu, 05 Nov 2026 07:10:13 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20888</guid>

            <pubDate>Wed, 04 Nov 2026 09:00:06 +0000</pubDate>

            <title>Ինկերի զոհաբերած երեխաների մազերում կոկայի և ալկոհոլի հետքեր են գտել</title>

            <description><![CDATA[<p>Պերուի և Արգենտինայի լեռներում հայտնաբերված ութ մումիաների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ զոհաբերված երեխաներն ու պատանիները տարբեր նյութեր են օգտագործել։ Մազերի բոլոր վեց նմուշներում կոկայի հետքեր են գտել, իսկ ալկոհոլի օգտագործման նշաններ՝ Արգենտինայում հայտնաբերված մումիաների մազերի նմուշներում։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/inca-figurines-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ինկերի զոհաբերած երեխաների մազերում կոկայի և ալկոհոլի հետքեր են գտել]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Վարշավայի համալսարանի հետազոտող Դագմարա Սոխան և նրա գործընկերները արդյունքները նոյեմբերի 3-ին հրապարակել են «Antiquity» ամսագրում։ Նրանք հետազոտել են հինգ հրաբուխների մերձակայքում թաղված մարդկանց մազերի վեց և եղունգների երկու նմուշ։ Սառնությունը պահպանել էր աճյունները՝ հնարավորություն տալով դրանցում փնտրել օրգանիզմ ներթափանցած նյութերի հետքեր։



Մազերի բոլոր նմուշներում գիտնականները հայտնաբերել են կոկաին՝ կոկայի տերևների բնական բաղադրիչը, և դրա քայքայման արգասիք բենզոիլէկգոնինը։ Այդ նյութերը գտել են նաև Չուսչայի և Սարա Սարայի մումիաների մազերում, որոնց ավելի վաղ փորձաքննությունները բացասական արդյունք էին տվել։



Արգենտինայից վերցված մազերի նմուշներում հայտնաբերվել է նաև կոկաէթիլեն։ Այն առաջանում է, երբ օրգանիզմում միաժամանակ առկա են կոկաին և ալկոհոլ։ Չուսչայում թաղված երեխայի մազերում այդ միացությունը գտել են միայն գլխամաշկին ամենամոտ հատվածում, որն աճել է կյանքի մոտավորապես վերջին ամսվա ընթացքում։



Ամպատո լեռան վրա հայտնաբերված Խուանիտա անունով հայտնի աղջկա եղունգում հետազոտողները քիչ քանակությամբ հարմին են գտել։ Այդ ալկալոիդը պարունակվում է նաև այաուասկա ըմպելիքի պատրաստման համար օգտագործվող բույսերում։ Նմուշում չեն հայտնաբերվել ըմպելիքի որոշ բաղադրատոմսերին բնորոշ այլ միացություններ, ուստի միայն հարմինի առկայությամբ հնարավոր չէ պարզել, թե աղջիկն ինչ է խմել։



«Կապակոչա» կոչվող ծեսի ժամանակ ինկերը երեխաների ու պատանիների էին զոհաբերում լեռների աստվածություններին։ Ինչպես ամսագիրը նշում է հետազոտության ամփոփագրում, պատմական աղբյուրներում հիշատակվում է եգիպտացորենից պատրաստված չիչա ըմպելիքը, որը, ըստ այդ վկայությունների, երեխաներին տալիս էին ծեսի վերջին փուլում։ Քիմիական հետքերը չեն բացահայտում՝ կոնկրետ ինչ ըմպելիք է օգտագործվել յուրաքանչյուր դեպքում։



Հեղինակների մեկնաբանությամբ՝ կոկայի հետքերը տարբեր վայրերում կրկնվում են, իսկ մյուս նյութերի պատկերը միատեսակ չէ։ Դա կարող է արտացոլել ծեսի տեղական տարբերությունները։ Եղունգների նմուշների աղտոտվածությունն ու նյութերի անհավասար պահպանումը սահմանափակում են համեմատությունը։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/inca-mummies-coca-alcohol</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20718</guid>

            <pubDate>Thu, 29 Oct 2026 16:10:04 +0000</pubDate>

            <title>Գործիքների համար պիտանի քարի պակասը կարող էր սահմանափակել հին մարդկանց տարածումը</title>

            <description><![CDATA[<p>Արաբական թերակղզու Ռուբ ալ Խալի անապատում հնագետները հին քաղցրահամ լճերի բազմաթիվ հետքեր են գտել, բայց ոչ՝ քարե գործիքներ։ Նոր հետազոտության համաձայն՝ ջրի առկայությունը բավարար չէր մարդկանց երկարատև բնակության համար, եթե մոտակայքում գործիքներ պատրաստելու պիտանի քար չկար։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/shesht-desert-stone-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Գործիքների համար պիտանի քարի պակասը կարող էր սահմանափակել հին մարդկանց տարածումը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Միջազգային խմբի աշխատանքը հոկտեմբերի 28-ին հրապարակվել է Nature-ում։ Չեխիայի գիտությունների ակադեմիան հոկտեմբերի 29-ի հաղորդագրությամբ ներկայացրել է արդյունքները՝ նշելով, որ վաղ մարդկանց տարածման մոդելներում պետք է հաշվի առնել նաև քարե հումքի երկրաբանական բաշխումը։



Հետազոտության հիմքում Սաուդյան Արաբիայի անապատային ներքին շրջաններով մոտ 1500 կիլոմետրանոց երթուղու ուսումնասիրությունն է։ Դաշտային աշխատանքն իրականացվել է 2023 թվականի նոյեմբեր–դեկտեմբերին։ Հետազոտված 125 տեղամասերից 55-ում գրանցվել են հնագույն լճերի նստվածքներ։ Սակայն ուսումնասիրված տեղամասերից ոչ մեկում քարե գործիքներ կամ դրանց պատրաստման թափոններ չեն գտնվել։



Լճային շերտերը համադրվել են նախկինում թվագրված նստվածքների հետ, որոնք վերաբերում են մոտ 122–67 հազար տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածին։ Քաղցրահամ ջրի նախկին առկայության մասին վկայում են նաև փափկամարմինների խեցիները։ Նույն ժամանակաշրջանում անապատի եզրային գոտիներում մարդկանց բնակության վայրեր հայտնի են։



Հեղինակների բացատրությամբ՝ տարբերությունը կարող էր պայմանավորված լինել երկրաբանությամբ։ Գործիքներ պատրաստելու համար պիտանի քար պարունակող ապարները հասանելի էին եզրերին, իսկ ներքին շրջաններում ծածկված էին ավելի երիտասարդ նստվածքներով։ Ստորերկրյա ջրերով սնվող լճերը, ի տարբերություն գետերի, չէին կարող հեռավոր աղբյուրներից քար բերել։



Թիմը ջրի և քարե հումքի քարտեզները համադրել է նաև հայտնի հնավայրերի բաշխման հետ։ Մոդելի համաձայն՝ Արաբական թերակղզու՝ ջրին հասանելի տարածքների շուրջ 57%-ը գտնվում է գործիքների համար պիտանի քար չունեցող երկրաբանական կազմավորումների վրա։ Սա մոտավոր գնահատական է, ոչ թե այդ ամբողջ տարածքում մարդկանց բացակայության ուղղակի ապացույց։



Հետազոտությունն արձանագրում է տեսանելի հնագիտական հետքերի բացակայություն ուսումնասիրված երթուղու վրա։ Այն չի բացառում կարճատև անցումները կամ ապագայում փոքր կանգառների հայտնաբերումը։ Հիմնական եզրակացությունը վերաբերում է կայուն բնակությանը․ քարե գործիքներից կախված խմբերի համար ջուրն ու հումքը միասին կարող էին որոշել, թե որտեղ էր հնարավոր երկարատև բնակությունը։



Գիտնականները մոդելը, տվյալներն ու ծրագրային կոդը բաց հասանելիությամբ տրամադրել են նաև այլ անապատային շրջանների ուսումնասիրության համար։ Չեխիայի գիտությունների ակադեմիայի հաղորդմամբ՝ այն ստուգվել է, մասնավորապես, Օմանում երկարամյա դաշտային հետազոտությունների տվյալներով։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/desert-stone-water</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20543</guid>

            <pubDate>Mon, 19 Oct 2026 05:11:45 +0000</pubDate>

            <title>Ճապոնիայի հնագույն ժայթքումից հետո որոշ շրջաններում բնակչությունն աճել է</title>

            <description><![CDATA[<p>Մոտ 7300 տարի առաջ Կիկայ-Ակահոյայի աղետալի ժայթքումից հետո Ճապոնիայի որոշ շրջաններում բնակչությունը կտրուկ նվազել է, իսկ մյուսներում աճը շարունակվել է։ Հնագիտական տվյալների նոր վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ աղետի հետևանքները չեն տեղավորվում համատարած կործանման կամ անխափան շարունակականության պարզ պատկերում։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/kikai-ash-cover-20261019.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ճապոնիայի հնագույն ժայթքումից հետո որոշ շրջաններում բնակչությունն աճել է]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[Լունդի և Քեմբրիջի համալսարանների ու այլ հաստատությունների հետազոտողները արդյունքները հոկտեմբերի 14-ին հրապարակել են Science Advances ամսագրում։ Նրանք ուսումնասիրել են, թե ժայթքումից առաջ և հետո ինչպես են փոխվել Ջոմոն մշակույթի որսորդ-հավաքչական համայնքների բնակեցման միտումները։
Թիմը Ճապոնիայի չորս հիմնական կղզիները բաժանել է 61 տարածքային միավորի և համադրել հնագիտական գտածոների ռադիոածխածնային թվագրումները։ Դրանց հաճախականությունը բնակչության ուղղակի հաշվառում չէ, այլ անցյալում մարդկային գործունեության ծավալի անուղղակի ցուցիչ։ Բայեսյան մոդելներով հեղինակները գնահատել են տարածաշրջանային փոփոխությունները՝ հաշվի առնելով նաև նմուշառման անհավասարությունը։
Կյուշուի հարավում բնակչության նվազումը սկսվել էր ժայթքումից շատ առաջ։ Աղետը հարվածել է արդեն սակավ բնակեցված տարածքներին, որտեղ շարժուն խմբերը պարբերաբար փոխում էին իրենց բնակության վայրը։ Հետազոտողները տարբերակում են այս նախնական նվազումը ժայթքմանը հաջորդած ծանր կորուստներից ու տարածքների դատարկումից։
Հյուսիսային Կյուշուում, ընդհակառակը, մինչաղետյան աճի միտումը պահպանվել է նաև դրանից հետո՝ չնայած էկոհամակարգերի զգալի վնասմանը։ Հետազոտողների գնահատմամբ՝ ամենից տուժած վայրերից մարդկանց տեղափոխությունը կարող էր նպաստել այդ աճին։ Սա հնարավոր բացատրություն է, ոչ թե միգրացիայի ուղղակի չափում։
Լունդի համալսարանը նշում է, որ վերապրածները, հավանաբար, կենտրոնացել են հյուսիսային ափերին։ Ծովային էկոհամակարգերն այնտեղ կարող էին ավելի արագ վերականգնվել, քան մոխրով ծածկված ցամաքային միջավայրերը։ Ձկնորսության և ծովային այլ պաշարների ավելի ինտենսիվ օգտագործումը ևս կարող էր աջակցել համայնքներին։
Ավելի հեռավոր որոշ շրջաններում նախկին աճը փոխարինվել է լճացմամբ կամ անկմամբ։ Հեղինակները քննարկում են ժայթքման առաջացրած կլիմայական կարճատև փոփոխությունների և սննդային պաշարների վնասման հնարավոր դերը, սակայն այդ մեխանիզմները դեռ առանձին ստուգման կարիք ունեն։
Արդյունքների մեկնաբանությունն ունի սահմանափակումներ․ որոշ վայրերից թվագրված նմուշները քիչ են, իսկ հաստ մոխրաշերտը կարող է դժվարացնել հնավայրերի հայտնաբերումը։ Վերլուծությունը չի հաստատում, որ բնակչության բոլոր տարբերությունները բացատրվում են միայն մոխրի հաստությամբ։ Այն ցույց է տալիս ավելի բազմազան պատկեր, որտեղ աղետի ազդեցությանը զուգահեռ կարևոր են նաև մինչաղետյան պայմաններն ու մարդկանց հարմարվելու հնարավորությունները։]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/kikai-jomon-population</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20515</guid>

            <pubDate>Fri, 16 Oct 2026 12:09:56 +0000</pubDate>

            <title>Շանիդարի նեանդերթալցին կարող էր մահանալ փայտե նիզակի հարվածից</title>

            <description><![CDATA[<p>Իրաքյան Քրդստանի Շանիդար քարանձավում հայտնաբերված՝ մոտ 75 հազար տարվա նեանդերթալցու թիակի կլոր անցքը կարող է փայտե նիզակի մահացու հարվածի հետք լինել։ Նույն անհատի ատամները վկայում են ավելի վաղ ստացած ծանր վնասվածքից հետո երկար ապրելու մասին, ինչը հետազոտողները կապում են խմբակիցների հնարավոր խնամքի հետ։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/shesht-shanidar-cave-2014.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Շանիդարի նեանդերթալցին կարող էր մահանալ փայտե նիզակի հարվածից]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Քեմբրիջի համալսարանի հնագետ Էմմա Պոմերոյի ղեկավարած խումբը ուսումնասիրել է Shanidar A անվանումը ստացած անհատի մասնակի կմախքը։ Արդյունքները հոկտեմբերի 15-ին հրապարակվել են Scientific Reports ամսագրում։



Ուսումնասիրված ոսկրերը ներառում են աջ ձեռքի գրեթե ամբողջական հատված, կողոսկրեր և ձախ թիակ։ Ատամների մաշվածությամբ անհատի տարիքը գնահատվել է մոտ 45 տարեկան, իսկ պահպանված մնացորդներով սեռը որոշել չի հաջողվել։



Թիակի մոտ 15 միլիմետր տրամագծով անցքն ուսումնասիրել են նաև միկրոհամակարգչային տոմոգրաֆիայով։ Անցքի շուրջ ոսկրի կոտրվածքի ձևը և դրա տակ պահպանված բեկորները համապատասխանում են մարմնի առջևից դեպի թիկունք ուղղված ծակող հարվածի։ Ապաքինման նշաններ չեն հայտնաբերվել, իսկ վնասվածքի մյուս առանձնահատկությունները հուշում են, որ այն առաջացել է մահվան ժամանակաշրջանում։



Հեղինակների գնահատմամբ՝ գրեթե կլոր անցքը ավելի լավ է համապատասխանում կլոր կտրվածքով փայտե նիզակի, քան քարե ծայրով զենքի հարվածին։ Այդպիսի ներթափանցումը կարող էր վնասել կրծքավանդակի կենսական օրգանները և արագ մահ առաջացնել։ Սակայն վերքի ձևը դեռ չի բացահայտում դեպքի հանգամանքները։



Քեմբրիջի Սենթ Ջոնս քոլեջը հոկտեմբերի 15-ի հաղորդագրությամբ նշում է, որ հետազոտողները հնարավոր են համարում դիտավորյալ բռնությունը, բայց չեն բացառում որսի ժամանակ դժբախտ պատահարը։ Անհայտ է նաև, թե հնարավոր բախման մյուս մասնակիցները ովքեր էին։



Մեկ այլ վնասվածք անհատը ստացել էր զգալիորեն ավելի վաղ․ ստորին կտրիչ ատամներից մեկը երկայնքով կոտրվել էր, իսկ բացված մակերեսին հասցրել էր ատամնաքար կուտակվել։ Սա ցույց է տալիս, որ վնասվածքից հետո նա շարունակել է ապրել և սնվել։ Պոմերոյի մեկնաբանությամբ՝ նման ծանր վնասվածքից հետո ապրելը հավանաբար պահանջել է մյուս նեանդերթալցիների օգնությունը։



Գտածոն նաև առնվազն հինգի է հասցնում քարանձավի այս խիտ խմբում ներկայացված անհատների թիվը։ Մնացորդների դիրքը և տարբեր ժամանակներում նույն փոքր տարածքում դրանց տեղադրումը հեղինակները համարում են մահացածներին կանխամտածված տեղավորելու օգտին փաստարկ։ Խնամքն ու թաղման վարքը, ինչպես և մահվան հանգամանքները, այստեղ մեկնաբանություններ են՝ հիմնված պահպանված ոսկրերի ու նստվածքների վրա։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/shanidar-neanderthal-spear-wound</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20485</guid>

            <pubDate>Wed, 14 Oct 2026 05:46:48 +0000</pubDate>

            <title>Հնագետները Օտտոն Մեծի նստավայրում X դարի քարե շենք են հայտնաբերել</title>

            <description><![CDATA[<p>Գերմանիայի Հելֆտա թագավորական նստավայրի պեղումներում հայտնաբերվել է X դարի քարե շենք՝ նկուղով և լավ պահպանված մուտքի աստիճաններով։ Դրա նշանակությունը դեռ պարզ չէ․ հնագետները քննարկում են հյուրատան կամ նստավայրի կառավարչի տան վարկածները։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/helfta-building-20261014.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հնագետները Օտտոն Մեծի նստավայրում X դարի քարե շենք են հայտնաբերել]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Գտածոյի մասին Սաքսոնիա-Անհալթի հուշարձանների պահպանության և հնագիտության երկրամասային վարչությունը հոկտեմբերի 12-ին հայտնել է իր հաղորդագրությունում։ Ֆելիքս Բիրմանի ղեկավարած պեղումները սկսվել են օգոստոսի 31-ին՝ Լյութերշտադտ Այսլեբենի մոտ գտնվող «Քլայնե Կլաուս» բլրի վրա։



Մոտ 9 × 5 մետր չափերով շենքը գտնվում է նախկին պալատի կողքին։ Հայտնաբերված առարկաները թույլ են տվել այն վստահորեն թվագրել X դարով։ Ըստ մասնագետների՝ այն երկրամասի ամենավաղ աշխարհիկ քարե կառույցներից է։



Շենքում կարող էին տեղավորվել տիրակալի ազնվական ուղեկիցները։ Մյուս վարկածով՝ այնտեղ բնակվել է նստավայրի կառավարիչը՝ թագավորի բացակայության ժամանակ։ Այս մեկնաբանություններից ոչ մեկը դեռ վերջնականապես հաստատված չէ։



Պալատի արևելյան կողմում բացվել է նաև քարապատ հարթակ։ Այն նայում էր պալատի և եկեղեցու միջև գտնվող բակին ու, հնարավոր է, ծառայել է բացօթյա հավաքների համար։



Հելֆտայի նստավայրի մնացորդները հայտնաբերվել էին 2020–2023 թվականների պեղումների ընթացքում։ Հնագետներն ավելի վաղ նույնականացրել էին պալատը և Սուրբ Ռադեգունդայի եկեղեցին, որը Օտտոն Մեծը հիմնադրել էր մինչև 969 թվականը։ Նոր շենքը լրացնում է այդ համալիրի պատկերը։



Ամրացված համալիրի հարավարևելյան հատվածում հայտնաբերվել են նաև ավելի համեստ կացարաններ ու արհեստանոցներ։ Կավե ծանրոցները, մետաղաձուլման հալանոթներն ու կրաթրծման վառարանը վկայում են տեքստիլի մշակման, գունավոր մետաղների մշակման և շինարարական կրաքարի արտադրության մասին։



Այս տարվա պեղումները նախատեսվում է շարունակել մինչև հոկտեմբերի 24-ը։ Գտածոների թվում են արծաթե դրամներ, զարդեր, ոսկրե սրինգ և մոտ 1000 թվականով թվագրվող՝ եղջյուրից պատրաստված զարդատուփի բեկոր։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/helfta-ottonian-stone-building</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>