<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/%d5%b0%d5%b6%d5%a7%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 14:10:52 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21191</guid>

            <pubDate>Sat, 14 Nov 2026 04:11:42 +0000</pubDate>

            <title>Հարավային Աֆրիկայում գրեթե ամբողջական գանգով դինոզավրի նոր տեսակ են նկարագրել</title>

            <description><![CDATA[<p>Հարավային Աֆրիկայի Արևելյան Քեյփ նահանգում գտնված գանգն ու կմախքի մյուս ոսկորները պատկանել են գիտությանը մինչ այդ անհայտ դինոզավրի։ Հետազոտողների գնահատմամբ՝ առանձնյակը կշռել է մոտ 400 կիլոգրամ, թեև դեռ ակտիվորեն աճում էր։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/nyana-skull-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հարավային Աֆրիկայում գրեթե ամբողջական գանգով դինոզավրի նոր տեսակ են նկարագրել]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Վիտվատերսրանդի համալսարանի հնէաբան Աթաշնի Մուպենը և նրա գործընկերները նոյեմբերի 11-ին Royal Society Open Science ամսագրում նկարագրել են Nyana rooiwalensis տեսակը։ Ոսկորները գտել են 2018 թվականին՝ Քհեմեղա գյուղի մոտ, Էլիոթի երկրաբանական կազմավորման ստորին շերտերում։ Դրանք ուշ տրիասի ժամանակաշրջանի են՝ ավելի քան 200 միլիոն տարվա վաղեմության։



Գանգի պահպանված հատվածը 21,3 սանտիմետր է։ Պահպանվել են ուղեղատուփը, քիմքը և նույնիսկ աչքերը պահող ոսկրային օղակները։ Հետազոտողները բրածոն սկանավորել են Եվրոպական սինքրոտրոնային ճառագայթման կենտրոնում և ռենտգենյան տվյալներով վերականգնել գանգի եռաչափ կառուցվածքը։



Զանգվածը գնահատելու համար թիմն օգտագործել է ազդրոսկրի շրջագիծը։ Կենդանու զարգացման փուլը որոշելու համար գիտնականները մանրադիտակով ուսումնասիրել են վերջույթների ոսկորների բարակ կտրվածքները։ Դրանցում աճի դադարի առավելագույնը երկու գիծ են գտել, իսկ ոսկրի արտաքին շերտի կառուցվածքը վկայել է, որ կենդանին մահվան պահին դեռ արագ էր աճում։



Վերջույթների համամասնություններից հեղինակները ենթադրում են, որ կենդանին տեղաշարժվել է երկու ոտքով։ Հայտնի է միայն մեկ առանձնյակ։ Հասուն կենդանու զանգվածը հետազոտողները կարող են մոտավոր գնահատել միայն ազգակից տեսակների աճի տվյալներով։



Nyana-ն զաուրոպոդոմորֆների վաղ ներկայացուցիչներից է։ Այդ խմբում ավելի ուշ ի հայտ են եկել երկարավիզ հսկաներ, այդ թվում՝ դիպլոդոկները։ Երիտասարդ առանձնյակի մեծ զանգվածն ու ակտիվ աճը հուշում են, որ արագ աճելու հատկությունը խմբում ձևավորվել էր դեռ հսկա զաուրոպոդների առաջացումից առաջ։



Գանգի և մյուս ոսկորների կառուցվածքի համեմատությունը միանշանակ չի որոշել նոր տեսակի տեղը դինոզավրերի ազգակցական ծառում։ Կախված վերլուծության եղանակից՝ նրա ամենամոտ ազգակիցը կարող էր լինել հյուսիսամերիկյան Sarahsaurus-ը կամ հարավաֆրիկյան Ngwevu-ն։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/nyana-south-africa-dinosaur</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21053</guid>

            <pubDate>Tue, 10 Nov 2026 09:08:21 +0000</pubDate>

            <title>Պերուում նկարագրել են արտասովոր անհամաչափ գանգով հնագույն կաշալոտի նոր տեսակ</title>

            <description><![CDATA[<p>Մոտ վեց միլիոն տարի առաջ Պերուի ներկայիս ափերի մոտ ապրել է գաճաճ կաշալոտ, որի գանգի երկու կեսերը կտրուկ տարբերվել են։ Գանգի և պարանոցի կառուցվածքից գիտնականները ենթադրում են, որ կենդանին կեր է փնտրել ծովի հատակին։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/scaphokogia-skull.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Պերուում նկարագրել են արտասովոր անհամաչափ գանգով հնագույն կաշալոտի նոր տեսակ]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Հնէաբանները նոյեմբերի 9-ին Communications Biology ամսագրում նկարագրել են գաճաճ կաշալոտների ընտանիքի՝ գիտությանը նախկինում անհայտ մի տեսակ և այն անվանել Scaphokogia huachafo։ Տեսակը նկարագրել են Պերուի հարավում՝ Արեկիպայի մարզում գտնված գրեթե ամբողջական գանգի հիման վրա։



Այն շերտը, որում գտնվել է բրածոն, ձևավորվել է 6,3–5,6 միլիոն տարի առաջ՝ ուշ միոցենում։ Գանգը պատկանել է հասուն կենդանու, որի մարմնի երկարությունը, հեղինակների հաշվարկով, մոտ 2,7 մետր էր։



Ատամնավոր կետերի գանգերը հաճախ անհամաչափ են։ Ցյուրիխի համալսարանում բացատրում են, որ գանգի դիմային հատվածում տեղավորվում են ձայն առաջացնող և արձագանքատեղորոշմանը ծառայող օրգանները։ Պերուի նմուշում քթային երկու ոսկրային բացվածքներն էլ գանգի միջնագծից ձախ են, և ձախ բացվածքը զգալիորեն ավելի մեծ է։



Եռաչափ մոդելների համեմատությունը ցույց է տվել, որ Scaphokogia ցեղի ներկայացուցիչների գանգի դիմային հատվածն ամենաանհամաչափն էր ուսումնասիրված կետազգիների շրջանում։ Գիտնականները չեն բացառել, որ այն կարող է բացառիկ լինել նաև մյուս կաթնասունների համեմատ, սակայն այդ ավելի լայն պնդումը վերջնական չէ։



Կաշալոտի դունչը հաստ ոսկրից էր և ուղղված էր դեպի ներքև։ Նույն ցեղին պատկանող մեկ այլ նմուշի պարանոցային հոդի ուսումնասիրությունը հուշում է, որ այդ կաշալոտները կարող էին գլուխը զգալիորեն թեքել դեպի հատակը։ Հեղինակներն այս հատկանիշները համարում են ծանծաղ ծովի հատակին սնունդ փնտրելու հնարավոր հարմարանքներ։ Բրածոն չի ցույց տալիս, թե կենդանին կոնկրետ ինչով է սնվել։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/peru-scaphokogia-asymmetric-skull</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20904</guid>

            <pubDate>Wed, 04 Nov 2026 16:09:20 +0000</pubDate>

            <title>Դինոզավրի 115 միլիոն տարվա ոսկրում հեմի հետքեր են հայտնաբերել</title>

            <description><![CDATA[<p>Բրազիլիայում հայտնաբերված դինոզավրի ոտքի բրածո ոսկրում գիտնականները գտել են հեմի՝ հեմոգլոբինի բաղադրիչի հետքեր։ Դրանք պահպանվել են ոսկրի անոթային խողովակներում՝ հանքայնացած գոյացությունների ներսում, որոնք հետազոտողները համարում են արյան կարմիր բջիջների մնացորդներ։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/curtin-dinosaur-heme-20261104.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Դինոզավրի 115 միլիոն տարվա ոսկրում հեմի հետքեր են հայտնաբերել]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Քերթինի համալսարանի երկրաքիմիկոս Քլիթի Գրայսի ղեկավարած միջազգային խումբն արդյունքները հրապարակել է «Proceedings of the National Academy of Sciences» ամսագրում։ Համալսարանը նոյեմբերի 3-ին հայտնել է, որ հետազոտված ոսկորը պատկանել է Բրազիլիայի հյուսիս-արևելքում հայտնաբերված Aratasaurus museunacionali տեսակի թերոպոդ դինոզավրին։



Հետազոտողները ոսկրի այն նեղ խողովակներում, որոնցով կենդանու կենդանության օրոք անցել են արյունատար անոթները, մանրադիտակով նկատել են ձվաձև գոյացություններ։ Նման կառուցվածքների ձևը միայնակ բավարար չէ պարզելու համար, թե դրանք բջիջների մնացորդներ են, թե առաջացել են ոսկրի բրածոյացման ընթացքում։



Ոսկրից անջատված նյութում հեղուկ քրոմատագրությամբ և զանգվածային սպեկտրաչափությամբ հայտնաբերել են հեմ B և դրա՝ բրածոյացման ընթացքում փոփոխված ձևերը։ Շրջակա ապարում գերակշռում էին այլ միացություններ՝ քլորոֆիլից և բակտերիաքլորոֆիլից առաջացած պորֆիրիններ։ Այդ տարբերությունը, հեղինակների գնահատմամբ, հուշում է, որ հեմը հենց ոսկրից է ծագել։



Ռամանյան սպեկտրաչափությամբ թիմը հեմին բնորոշ ազդանշաններ է գրանցել հենց ձվաձև գոյացությունների ներսում։ Էլեկտրոնային մանրադիտակով նույն գոյացություններում գտել են նաև երկաթ, ազոտ ու ածխածին, ինչպես նաև հաուսմանիտ՝ մանգանի օքսիդի հանքանյութ։



Հեղինակները ենթադրում են, որ կենդանու մնացորդներն արագ ծածկվել են թթվածնով աղքատ նստվածքով, իսկ հանքայնացումը նպաստել է բջիջների ձևի և մոլեկուլային հետքերի պահպանմանը։ Թե այդ պայմաններից յուրաքանչյուրն ինչ դեր է ունեցել, դեռ պարզ չէ։



Գտածոն բրածո ոսկրում հեմի պահպանման օրինակ է։ Այն չի նշանակում, որ հետազոտողները գտել են հեղուկ արյուն կամ ամբողջական հեմոգլոբին։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/dinosaur-bone-heme</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20627</guid>

            <pubDate>Tue, 27 Oct 2026 08:10:42 +0000</pubDate>

            <title>237 միլիոն տարվա բրածոները հուշել են ամբողջովին ծովային երկկենցաղի մասին</title>

            <description><![CDATA[<p>Չինաստանում հայտնաբերված երկու գրեթե ամբողջական կմախքները վկայում են, որ մոտ 237 միլիոն տարի առաջ ապրած երկկենցաղը կարող էր մշտապես բնակվել ծովում՝ առանց ցամաքի կամ քաղցրահամ ջրի կարիքի։ Հետազոտողները Gerrothorax maritimus անունով նկարագրված տեսակը համարում են ամբողջովին ծովային կենսակերպի առաջին հայտնի օրինակը երկկենցաղների շրջանում։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/shesht-marine-amphibian-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[237 միլիոն տարվա բրածոները հուշել են ամբողջովին ծովային երկկենցաղի մասին]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Գույչժոուի երկրաբանական թանգարանի, Պեկինի համալսարանի և Դեյվիսի Կալիֆոռնիայի համալսարանի գիտնականները նոր տեսակը նկարագրել են հոկտեմբերի 26-ին Nature Ecology & Evolution ամսագրում հրապարակված աշխատանքում։ Այն պատկանում է երկկենցաղների հնագույն, անհետացած ճյուղին։



Կմախքները գտնվել են Չինաստանի Գույչժոու նահանգի ուշ տրիասյան ապարներում։ Այդ տեղանքը ժամանակին ծովային ավազան էր։ Հրապարակմանը կից հաղորդագրության համաձայն՝ կենդանիները թաղվել են հնարավոր կղզիներից առնվազն 30 կիլոմետր հեռու։



Ծովային կենսակերպի օգտին խոսում է նախ կմախքների պահպանվածությունը։ Նույնիսկ մատների ոսկրերն են մնացել իրենց տեղում։ Հետազոտողների մեկնաբանությամբ՝ դա քիչ հավանական կլիներ, եթե դիակները երկար ժամանակ լողային կամ ցամաքից հասնեին այդ վայրը․ կենդանիները, հավանաբար, սատկել են իրենց բնակավայրի մոտ։



Մյուս հուշումը ոսկրերի քիմիական կազմն է։ Ստրոնցիումի իզոտոպների հարաբերակցությունը մոտ է եղել տվյալ ժամանակաշրջանի ծովաջրին բնորոշ արժեքներին։ Հեղինակները հենց երկրաբանական միջավայրի, կմախքների վիճակի և իզոտոպային տվյալների համադրությունն են դիտարկում որպես ծովում մշտական կյանքի ապացույց։



Այսօրվա երկկենցաղներից ոչ մեկը մշտապես ծովում չի ապրում։ Նրանց թափանցելի մաշկը մասնակցում է ջրի և գազերի փոխանակությանը, իսկ աղի միջավայրը կարող է ջրի կորստի և աղային հավասարակշռության խնդիրներ առաջացնել։ Որոշ տեսակների աղադիմացկունությունը դեռ չի նշանակում լիովին ծովային կենսակերպ։



G. maritimus-ի մարմինը տափակ էր և ծածկված ոսկրային զրահով։ Դեյվիսի համալսարանը հայտնել է, որ գանգի ձևից և մարմնի կառուցվածքից դատելով՝ կենդանին կարող էր հատակին սպասել որսին ու ներծծել այն բերանի մեջ։ Սա սնվելու եղանակի վերակազմություն է։



Հեղինակների վարկածով՝ զրահը կարող էր սահմանափակել մաշկով ջրի և աղերի փոխանակությունը, իսկ խռիկներն ու մարսողական համակարգը՝ օգնել հարմարվել ծովաջրին։ Սակայն փափուկ հյուսվածքները չեն պահպանվել, և աղային հավասարակշռության ճշգրիտ մեխանիզմն ու բազմացման եղանակը մնում են անհայտ։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/marine-amphibian</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20169</guid>

            <pubDate>Sat, 19 Sep 2026 20:58:09 +0000</pubDate>

            <title>Տիրանոզավրի մարմնի ջերմաստիճանը գնահատել են ատամներով՝ մոտ 36 °C</title>

            <description><![CDATA[<p>Գիտնականները բրածո ատամների էմալով գնահատել են տիրանոզավրի մարմնի ջերմաստիճանը՝ ստանալով մոտ 36 °C։ Արդյունքն ամրապնդում է այն վարկածը, որ այս գիշատիչը մարմինը տաքացնում էր սեփական նյութափոխանակության շնորհիվ, սակայն միայն ջերմաստիճանով դա վերջնականապես հաստատել հնարավոր չէ։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/tyrannosaurus-thomas-antonio-fucito.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Տիրանոզավրի մարմնի ջերմաստիճանը գնահատել են ատամներով՝ մոտ 36 °C]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանի մասնակցությամբ միջազգային խումբն ուսումնասիրել է Tyrannosaurus rex — տիրանոզավրի երեք ատամ՝ պատկանող երկու առանձին կենդանու։ Դրանք գտնվել են ԱՄՆ Մոնտանա նահանգի Հել Քրիք երկրաբանական շերտախմբում, որը ձևավորվել է ուշ կավճի ժամանակաշրջանում։ Ատամներից երկուսը պատկանում են «Թոմաս» անունով հայտնի նմուշին՝ Լոս Անջելեսի շրջանի Բնական պատմության թանգարանի հավաքածուից։ Աշխատանքը սեպտեմբերի 16-ին հրապարակվել է Science Advances ամսագրում։



Հետազոտողները կիրառել են իզոտոպային ջերմաչափություն։ Ատամի էմալի հանքանյութում ածխածնի և թթվածնի ծանր իզոտոպների՝ նույն տարրերի ավելի ծանր ատոմների կապակցման հաճախականությունը կախված է էմալի ձևավորման ջերմաստիճանից։ Այդ քիմիական հետքը հնարավորություն է տալիս միլիոնավոր տարիներ անց գնահատել կենդանու մարմնի ջերմաստիճանը՝ ատամի աճի ընթացքում։



Էմալն ընտրվել է նաև այն պատճառով, որ այն սովորաբար ավելի լավ է պահպանում սկզբնական իզոտոպային կազմը, քան ոսկորը կամ ատամի ներքին հյուսվածքը։ Մի քանի անկախ ստուգմամբ հեղինակները չեն հայտնաբերել թաղվելուց հետո էմալի փոփոխման հստակ նշաններ։ Համալսարանի հաղորդմամբ՝ կատարելագործված մեթոդը թույլ է տվել աշխատել ընդամենը մի քանի միլիգրամ նյութով՝ սահմանափակելով հազվագյուտ ատամներին հասցվող վնասը։



Երեք ատամի տվյալներից ստացված միջին գնահատականը 36,3 °C է՝ 2,5 °C ստանդարտ սխալով։ Վերջին թիվը նկարագրում է գնահատման անորոշությունը, ոչ թե կենդանու մարմնի ջերմաստիճանի օրական տատանումները։ Այս արդյունքը մոտ է, օրինակ, ժամանակակից փղերի մարմնի ջերմաստիճանին և բարձր է տվյալ միջավայրի համար վերականգնված ջերմաստիճաններից։



Համեմատության համար թիմը նույն շերտախմբից ուսումնասիրել է նաև կոկորդիլոսների հինգ ատամ։ Դրանցով հաշվարկված միջին ջերմաստիճանը մոտ 30,9 °C էր՝ տիրանոզավրի ցուցանիշից վիճակագրորեն նշանակալիորեն ցածր։ Այս տարբերությունը լրացուցիչ հիմք է տալիս ենթադրելու, որ նույն ժամանակաշրջանում ապրած կենդանիները մարմնի ջերմաստիճանը կարգավորում էին տարբեր կերպ։



Այնուամենայնիվ, բարձր ջերմաստիճանն ինքնին դեռ չի որոշում նյութափոխանակության տեսակը։ Խոշոր կենդանու մարմինը կարող է դանդաղ կորցնել ջերմությունը՝ նույնիսկ համեմատաբար ցածր նյութափոխանակության պայմաններում։ Հեղինակներն արդյունքը դիտարկում են որպես տիրանոզավրի՝ սեփական օրգանիզմում ջերմություն արտադրելու օգտին լրացուցիչ փաստարկ, բայց զգուշացնում են միայն այս չափումներով նյութափոխանակության արագության մասին եզրակացություն անելուց։



Թիմը նաև մոդելավորել է հնարավոր բնակության տարածքները։ Եթե տիրանոզավրը կարողանում էր մարմինը տաքացնել սեփական նյութափոխանակությամբ, Հյուսիսային Ամերիկայի մեծ մասը, ներառյալ ավելի ցուրտ հյուսիսային շրջանները, կարող էր կլիմայական առումով հարմար լինել նրա համար։ Սա մոդելի արդյունք է և չի նշանակում, որ այդ բոլոր վայրերում տիրանոզավրի բրածոներ են հայտնաբերվել։



Ուսումնասիրության սահմանափակումներից մեկը փոքր նմուշաքանակն է՝ երեք ատամ և երկու կենդանի։ Բացի այդ, ատամները հնարավորինս քիչ վնասելու համար նմուշներ են վերցվել պսակի սահմանափակ հատվածներից, ուստի հեղինակները չեն կարող վերջնականապես բացառել սեզոնային ազդեցությունը։ Ստացված գնահատականը նոր տվյալ է հենց տիրանոզավրի մասին. այն հիմք չէ բոլոր դինոզավրերին նույն մարմնի ջերմաստիճանը կամ ջերմակարգավորման նույն եղանակը վերագրելու համար։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/tyrannosaurus-rex-body-temperature</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>