<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d6%82-%d5%a7%d5%be%d5%b8%d5%ac%d5%b5%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%ab%d5%a1/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 04:07:05 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21352</guid>

            <pubDate>Thu, 19 Nov 2026 04:07:04 +0000</pubDate>

            <title>Հոմո էրեկտուսը կարողացել է ապրել Չինաստանի խիտ արևադարձային անտառներում</title>

            <description><![CDATA[<p>Հարավային Չինաստանի երկու քարանձավներում հայտնաբերված ատամները վկայում են, որ հոմո էրեկտուսը հարմարվել էր խիտ արևադարձային անտառներում կյանքին։ Գտածոների տարիքը գնահատվում է մոտ 324–184 հազար տարվա միջակայքում․ սա մայրցամաքային Չինաստանում այս տեսակի ներկայության ամենաուշ շրջանի հուսալիորեն թվագրված վկայությունն է։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/baxian-excavation.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հոմո էրեկտուսը կարողացել է ապրել Չինաստանի խիտ արևադարձային անտառներում]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Ավստրալիայի, Չինաստանի և Եվրոպայի հետազոտողների խումբը նոյեմբերի 18-ին Nature հանդեսում հրապարակված երկու հոդվածներում ներկայացրել է Գուանսի Չժուան ինքնավար շրջանի Բասյան և Նասյան քարանձավների գտածոները։ Մոտ 15 կիլոմետր հեռավորությամբ գտնվող այս վայրերում հայտնաբերվել է հնագույն մարդկանց ինը ատամ և կաթնասունների ավելի քան 18 հազար բրածո մնացորդ։



Ատամներից ութը հետազոտողները վերագրել են հոմո էրեկտուսին (Homo erectus)։ Դրանց կառուցվածքը համեմատել են այլ հնագույն մարդկանց ատամների հետ, իսկ հինգ նմուշի էմալում ուսումնասիրել են պահպանված սպիտակուցները։ Չորսում հայտնաբերված սպիտակուցային առանձնահատկությունները հաստատել են դրանց կապն էրեկտուսների հետ։



Գտածոների տարիքը որոշել են հինգ անկախ թվագրման մեթոդով՝ հետազոտելով ատամները, նստվածքներն ու քարանձավային հանքային գոյացությունները։ 324–184 հազար տարվա միջակայքն արտացոլում է թվագրման անորոշությունը և չի նշանակում, թե այս մարդիկ տարածաշրջանում անընդմեջ ապրել են այդ ամբողջ ժամանակահատվածում։ Ճավայում էրեկտուսների ավելի ուշ շրջանի մնացորդներ էլ են հայտնի։



Մարդկանց ու կենդանիների ատամների քիմիական ազդակները ցույց են տվել, որ նրանք օգտվել են խիտ անտառային միջավայրի պաշարներից։ Հոմո էրեկտուսին սովորաբար կապում էին բաց խոտածածկ տարածքների ու նոսր անտառների հետ։ Նոր արդյունքը վկայում է, որ այս մարդիկ կարողացել են հարմարվել նաև այնպիսի միջավայրի, որը նախկինում համարվում էր նրանց համար դժվար հաղթահարելի։



Էմալի ստրոնցիումի իզոտոպները, որոնք կապ ունեն սնունդն ու ջուրը մատակարարող տարածքի երկրաբանության հետ, հուշում են նաև տեղաշարժերի մասին։ Ըստ հեղինակների՝ որոշ անհատներ մանկության ընթացքում, հավանաբար, օգտվել են քարանձավների անմիջական շրջակայքից դուրս գտնվող տարածքներից։ Դրանք, հնարավոր է, հասել են մինչև հյուսիսային Վիետնամ, սակայն իզոտոպային տվյալները մարդկանց անցած ճշգրիտ ուղին չեն վերականգնում։



Իններորդ ատամի պատկանելությունը մնում է անորոշ։ Առանձին հոդվածում հետազոտողները նշում են, որ դրա կառուցվածքն ու սպիտակուցային կազմը չեն համապատասխանում էրեկտուսների մյուս նմուշներին։ Դենիսովյան մարդկանց կամ մեկ այլ խմբի հետ հնարավոր կապը դեռ հաստատման կարիք ունի։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/homo-erectus-china-rainforest</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21345</guid>

            <pubDate>Wed, 18 Nov 2026 16:06:58 +0000</pubDate>

            <title>Չադում բաբուինների ոսկորների վրա արծվի ճանկերի հետքեր են հայտնաբերել</title>

            <description><![CDATA[<p>Չադի Էնեդի սարահարթում հայտնաբերված ոսկորների վնասվածքները հուշում են, որ արծիվները կարող են որսալ նույնիսկ 20 կիլոգրամից ծանր բաբուինների։ Հետազոտության հեղինակների կարծիքով՝ այդպիսի վտանգի կարող էին ենթարկվել նաև մարդու վաղ ազգակիցներից մի քանիսը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/olive-baboon-stolz-scaled.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Չադում բաբուինների ոսկորների վրա արծվի ճանկերի հետքեր են հայտնաբերել]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Սենթ Էնդրյուսի համալսարանի Քեթրին Հոբեյթերի գլխավորած խումբը նոյեմբերի 18-ին American Journal of Biological Anthropology հանդեսում նկարագրել է Չադի հյուսիս-արևելքում հայտնաբերված ձիթապտղագույն բաբուինների (Papio anubis) գանգերն ու ոսկորները։ Հետազոտողները դրանք գտել են Էնեդիի արգելոցի ավազաքարե ժայռերի մոտ՝ 2025 թվականի փետրվար–մարտին։



Սկզբնական նմուշում ինը կենդանու մնացորդ կար։ Նրանցից ութը հասուն արուներ էին, որոնց մարմնի միջին զանգվածը, ըստ ազդրոսկրի գլխիկի չափերի, կազմել է 22,2 կիլոգրամ։ Երկու արուի գանգի ակնակապիճներում հետազոտողները ծակվածքներ են գտել, իսկ թիակներից մեկի վրա՝ խոր քերծվածքներ։ Գանգերից մեկի հետ գտնված ազդրոսկրը թույլ է տվել այդ կենդանու զանգվածը գնահատել 21,8 կիլոգրամ։



2026 թվականի հունիսին խումբը գտել է ևս մեկ հասուն արուի գանգ և կմախքի մի մասը։ Այս կենդանու գնահատված զանգվածը 26,2 կիլոգրամ էր։ Նրա ոսկորների վրա ևս եղել են ճանկերին բնորոշ ծակվածքներ ու թիակների խոր քերծվածքներ։



Հեղինակները վնասվածքները կապում են Վերոյի արծվի (Aquila verreauxii) հետ։ Խումբը նկարագրել է նաև կենդանի բաբուինների արձագանքը․ երբ երկու այդպիսի արծիվ թռել են նրանց գլխավերևով, կապիկները տագնապի ձայներ են արձակել ու թաքնվել։ Հետազոտողները մահացու հարձակման ականատես չեն եղել, իսկ ոսկորների հետքերն ինքնին չեն բացառում, որ արծիվը սնվել է արդեն սատկած կենդանով։



Հոդվածի հեղինակների նշմամբ՝ մինչ այս գիշատիչ թռչնի կողմից 13 կիլոգրամից ծանր պրիմատի սպանության հաստատված դեպք հայտնի չէր։ Որոշ հետազոտողներ 20 կիլոգրամը համարում էին այն վերին սահմանը, որից ծանր պրիմատներին թռչունները չեն որսում։ Չադի գտածոները հիմք են տալիս վերանայելու այդ ենթադրությունը, եթե հետագա դիտարկումները հաստատեն ակտիվ որսը։



Որոշ ավստրալոպիթեկներ մոտավորապես նույնքան էին կշռում, որքան Էնեդիի հասուն արու բաբուինները։ Այդ համեմատությունը հեղինակներին հիմք է տալիս ենթադրելու, որ խոշոր գիշատիչ թռչունները սպառնալիք կարող էին լինել նաև նրանց համար։ Չադում հայտնաբերված ոսկորները, սակայն, չեն վկայում հնագույն մարդկանց կամ նրանց ազգակիցների վրա կոնկրետ հարձակումների մասին։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/chad-baboons-eagle-claw-marks</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20718</guid>

            <pubDate>Thu, 29 Oct 2026 16:10:04 +0000</pubDate>

            <title>Գործիքների համար պիտանի քարի պակասը կարող էր սահմանափակել հին մարդկանց տարածումը</title>

            <description><![CDATA[<p>Արաբական թերակղզու Ռուբ ալ Խալի անապատում հնագետները հին քաղցրահամ լճերի բազմաթիվ հետքեր են գտել, բայց ոչ՝ քարե գործիքներ։ Նոր հետազոտության համաձայն՝ ջրի առկայությունը բավարար չէր մարդկանց երկարատև բնակության համար, եթե մոտակայքում գործիքներ պատրաստելու պիտանի քար չկար։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/shesht-desert-stone-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Գործիքների համար պիտանի քարի պակասը կարող էր սահմանափակել հին մարդկանց տարածումը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Միջազգային խմբի աշխատանքը հոկտեմբերի 28-ին հրապարակվել է Nature-ում։ Չեխիայի գիտությունների ակադեմիան հոկտեմբերի 29-ի հաղորդագրությամբ ներկայացրել է արդյունքները՝ նշելով, որ վաղ մարդկանց տարածման մոդելներում պետք է հաշվի առնել նաև քարե հումքի երկրաբանական բաշխումը։



Հետազոտության հիմքում Սաուդյան Արաբիայի անապատային ներքին շրջաններով մոտ 1500 կիլոմետրանոց երթուղու ուսումնասիրությունն է։ Դաշտային աշխատանքն իրականացվել է 2023 թվականի նոյեմբեր–դեկտեմբերին։ Հետազոտված 125 տեղամասերից 55-ում գրանցվել են հնագույն լճերի նստվածքներ։ Սակայն ուսումնասիրված տեղամասերից ոչ մեկում քարե գործիքներ կամ դրանց պատրաստման թափոններ չեն գտնվել։



Լճային շերտերը համադրվել են նախկինում թվագրված նստվածքների հետ, որոնք վերաբերում են մոտ 122–67 հազար տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածին։ Քաղցրահամ ջրի նախկին առկայության մասին վկայում են նաև փափկամարմինների խեցիները։ Նույն ժամանակաշրջանում անապատի եզրային գոտիներում մարդկանց բնակության վայրեր հայտնի են։



Հեղինակների բացատրությամբ՝ տարբերությունը կարող էր պայմանավորված լինել երկրաբանությամբ։ Գործիքներ պատրաստելու համար պիտանի քար պարունակող ապարները հասանելի էին եզրերին, իսկ ներքին շրջաններում ծածկված էին ավելի երիտասարդ նստվածքներով։ Ստորերկրյա ջրերով սնվող լճերը, ի տարբերություն գետերի, չէին կարող հեռավոր աղբյուրներից քար բերել։



Թիմը ջրի և քարե հումքի քարտեզները համադրել է նաև հայտնի հնավայրերի բաշխման հետ։ Մոդելի համաձայն՝ Արաբական թերակղզու՝ ջրին հասանելի տարածքների շուրջ 57%-ը գտնվում է գործիքների համար պիտանի քար չունեցող երկրաբանական կազմավորումների վրա։ Սա մոտավոր գնահատական է, ոչ թե այդ ամբողջ տարածքում մարդկանց բացակայության ուղղակի ապացույց։



Հետազոտությունն արձանագրում է տեսանելի հնագիտական հետքերի բացակայություն ուսումնասիրված երթուղու վրա։ Այն չի բացառում կարճատև անցումները կամ ապագայում փոքր կանգառների հայտնաբերումը։ Հիմնական եզրակացությունը վերաբերում է կայուն բնակությանը․ քարե գործիքներից կախված խմբերի համար ջուրն ու հումքը միասին կարող էին որոշել, թե որտեղ էր հնարավոր երկարատև բնակությունը։



Գիտնականները մոդելը, տվյալներն ու ծրագրային կոդը բաց հասանելիությամբ տրամադրել են նաև այլ անապատային շրջանների ուսումնասիրության համար։ Չեխիայի գիտությունների ակադեմիայի հաղորդմամբ՝ այն ստուգվել է, մասնավորապես, Օմանում երկարամյա դաշտային հետազոտությունների տվյալներով։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/desert-stone-water</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>