<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/%d5%bd%d6%87-%d5%ad%d5%b8%d5%bc%d5%b8%d5%b9%d5%b6%d5%a5%d6%80/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Sat, 14 Nov 2026 15:08:49 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21126</guid>

            <pubDate>Thu, 12 Nov 2026 04:07:12 +0000</pubDate>

            <title>Նոր վերլուծությունը հաստատել է M87* սև խոռոչի շուրջ լուսավոր օղակի գոյությունը</title>

            <description><![CDATA[<p>Աստղագետներն այլ մեթոդով վերամշակել են այն ռադիոդիտումների տվյալները, որոնց հիման վրա 2019-ին հրապարակվել էր սև խոռոչի առաջին պատկերը։ Նրանք կրկին ստացել են M87* սև խոռոչի ստվերը շրջապատող լուսավոր օղակը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/m87-eht-2019.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Նոր վերլուծությունը հաստատել է M87* սև խոռոչի շուրջ լուսավոր օղակի գոյությունը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Ավստրալիայի գիտական գործակալության՝ CSIRO-ի հետազոտողները արդյունքները նոյեմբերի 11-ին հրապարակել են Nature ամսագրում։ Նրանք օգտագործել են Իրադարձությունների հորիզոնի աստղադիտակի (EHT)՝ 2017, 2018 և 2021 թվականների դիտումները։ Նոր պատկերների վրա օղակի տրամագիծը համընկել է EHT-ի խմբի ավելի վաղ ստացած արդյունքի հետ։



EHT-ն տարբեր մայրցամաքներում տեղակայված ռադիոաստղադիտակների ցանց է։ Դրանց չափումները համադրելով՝ աստղագետները ստանում են Երկրի չափերին մոտ վիրտուալ աստղադիտակ։ Սակայն առանձին կայանների չափումների վրա կարող են ազդել մթնոլորտն ու սարքավորումների աշխատանքի շեղումները։



Նոր վերլուծության համար հեղինակները չափումները համադրել են երեքական կայանների խմբերով։ Այդ եղանակով նրանք առանձնացրել են տվյալների այն համակցությունները, որոնց վրա առանձին կայանների որոշ տեսակի սխալներ չեն ազդում։ Դրանցից պատկեր ստանալու համար խումբը կիրառել է GenDIReCT մեքենայական ուսուցման մեթոդը։



Հետազոտողները բացատրել են, որ ալգորիթմը վարժեցրել են սովորական լուսանկարներով՝ կենդանիների ու մեքենաների պատկերներով։ Այդ հավաքածուում սև խոռոչների պատկերներ չեն եղել։ Հեղինակները արդյունքը ստուգել են նաև առանձին վիճակագրական մեթոդով, որը նույնպես վերականգնել է օղակաձև կառուցվածքը։



Հետազոտության մեջ օղակի անկյունային տրամագիծը գնահատվել է 42,2 ± 1,5 միկրոաղեղվայրկյան։ Մոդելի ընդունված պարամետրերով այդ չափը համապատասխանում է մոտ 6,5 միլիարդ Արեգակի զանգված ունեցող սև խոռոչի։ Օղակի լայնության և դրա տարբեր հատվածների պայծառության գնահատականները որոշ չափով տարբերվում են նախկին պատկերներից։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/m87-black-hole-ring-confirmed</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=21042</guid>

            <pubDate>Tue, 10 Nov 2026 05:10:08 +0000</pubDate>

            <title>Հսկա աստղի կրկնվող բռնկումները կապել են նրա անտեսանելի ուղեկցի հետ</title>

            <description><![CDATA[<p>AT 2016blu հսկա աստղը մոտավորապես 113 օրը մեկ կտրուկ պայծառանում է։ «Չանդրա» տիեզերական աստղադիտակի տվյալները հուշում են, որ բռնկումների պատճառը աստղից նյութ կլանող սև խոռոչը կամ նեյտրոնային աստղն է։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/at2016blu-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Հսկա աստղի կրկնվող բռնկումները կապել են նրա անտեսանելի ուղեկցի հետ]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
«Չանդրան» 2026 թվականի մարտին առաջին անգամ AT 2016blu-ից ռենտգենյան ճառագայթում է գրանցել։ Հեռադիտակը աղբյուրը դիտել է հինգ անգամ՝ այն օրերին, երբ աստղը պայծառացել էր նաև տեսանելի լույսում։ Արդյունքների մասին NASA-ն հայտնել է նոյեմբերի 9-ին։



Աստղը գտնվում է NGC 4559 պարուրաձև գալակտիկայում։ 2012 թվականից մինչև 2026-ի հունիս աստղագետները գրանցել են դրա 27 բռնկում։ Դրանցից մի քանիսի ժամանակ աստղը գրեթե գերնորի պես պայծառ է եղել։ Սակայն գերնորի պայթյունով հնարավոր չէր բացատրել, թե ինչու էր նույն աղբյուրը կրկին ու կրկին պայծառանում։



Արխիվում ևս կային այդ հատվածի ռենտգենյան դիտարկումներ։ 2001 և 2002 թվականների տվյալներում՝ առաջին հայտնի բռնկումից մոտ մեկ տասնամյակ առաջ, աստղի դիրքում ռենտգենյան աղբյուր չէր երևում։ Հին տվյալներով սահմանված վերին շեմի համեմատ՝ մարտյան բռնկման ժամանակ աղբյուրն առնվազն 100 անգամ ավելի պայծառ էր ռենտգենյան տիրույթում։



Վիրջինիայի համալսարանի աստղագետ Մոժգան Աղախանլուի գլխավորած խումբը The Astrophysical Journal-ում առաջարկել է բռնկումները բացատրել ձգված ուղեծրով պտտվող երկու մարմինների փոխազդեցությամբ։ Երբ դրանք առավելագույնս մոտենում են իրար, խիտ ուղեկիցը գրավում է հսկա աստղի նյութի մի մասը։ Դեպի ուղեկիցը շարժվող նյութը տաքանում է և ռենտգենյան ճառագայթում արձակում։



Հեղինակների հաշվարկով՝ հսկա աստղի զանգվածն առնվազն 33 արեգակնային զանգված է։ Ուղեկցի բնույթը դեռ պարզված չէ. չափումները համատեղելի են թե՛ աստղային զանգվածի սև խոռոչի, թե՛ նեյտրոնային աստղի հետ։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/chandra-at2016blu-outbursts</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20799</guid>

            <pubDate>Sun, 01 Nov 2026 09:16:12 +0000</pubDate>

            <title>LMC P3-ի մոտ հայտնաբերել են 26 լուսատարի երկարությամբ գազային հետք</title>

            <description><![CDATA[<p>ALMA ռադիոաստղադիտակով Մեծ Մագելանյան ամպում հայտնաբերել են տաքացած մոլեկուլային գազի նեղ հետք՝ կապված LMC P3 կրկնակի համակարգի հետ։ Այն կարող է լինել արագընթաց նյութի շիթի ազդեցության հետքը և բացատրել համակարգի ուժեղ գամմա-ճառագայթումը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/11/shesht-lmc-p3.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[LMC P3-ի մոտ հայտնաբերել են 26 լուսատարի երկարությամբ գազային հետք]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Նագոյայի համալսարանը արդյունքները հոկտեմբերի 30-ին ներկայացրել է պաշտոնական հաղորդագրությամբ։ Յասուո Ֆուկուիի ղեկավարած խմբի աշխատանքը հրապարակվել է The Astrophysical Journal Letters-ում։ Դիտարկումներն իրականացվել են Չիլիում տեղակայված ALMA համակարգով։



LMC P3-ը գտնվում է DEM L241 գերնոր աստղի մնացորդում։ Համակարգը բաղկացած է զանգվածեղ աստղից և խիտ ուղեկից մարմնից, որը կարող է լինել սև խոռոչ կամ նեյտրոնային աստղ։ 2016 թվականին հայտնաբերված այս գամմա-ճառագայթող կրկնակի համակարգի էներգիայի աղբյուրը մինչ այժմ քննարկման առարկա էր։



Հետազոտողները չափել են ածխածնի մոնօքսիդի՝ CO-ի ճառագայթումը։ Տվյալներում երևացել է մոտ ութ պարսեկ՝ 26 լուսատարի երկարությամբ և մեկ պարսեկ՝ շուրջ երեք լուսատարի լայնությամբ ուղիղ, նեղ կառուցվածք։ Դրա ուղղությունը համընկնում է LMC P3-ի դիրքի հետ, ինչը հուշում է դրանց հնարավոր կապի մասին։



Գազի ջերմաստիճանը գնահատվել է մոտ 33–60 կելվին, մինչդեռ հարևան մոլեկուլային ամպինը մոտ 15 կելվին է։ Թեև երկու միջավայրերն էլ չափազանց սառն են, տարբերությունը կարևոր է․ հեղինակները չեն գտել ճառագայթման աղբյուր, որը կարող էր բացատրել հետքի այդ տաքացումը։



Խումբն առաջարկում է հետևյալ բացատրությունը․ ուղեկից մարմինը զանգվածեղ աստղից նյութ է կլանում, և նրա շուրջ կուտակման սկավառակ է ձևավորվում։ Այդ համակարգից արտանետվող արագ շիթը հարվածում է շրջակա միջաստղային գազին, սեղմում ու տաքացնում այն։ Դիտված մոլեկուլային հետքը կարող է լինել հենց այդ փոխազդեցության արդյունքը։



Հետազոտողների կարծիքով՝ LMC P3-ը կարող է լինել միկրոքվազար՝ աստղային զանգվածի մարմնի շուրջ գործող, քվազարին նման փոքր համակարգ։ Մինչ այդ դիտարկվում էր նաև պուլսարի մասնիկային քամու և զանգվածեղ աստղի քամու բախման սցենարը։ Նոր տվյալները լրացուցիչ փաստարկ են տալիս նյութի կլանմամբ սնուցվող շիթի օգտին։



Սակայն դիտարկումները դեռ միանշանակ չեն որոշում խիտ մարմնի բնույթը։ Սև խոռոչի տարբերակը հեղինակների մեկնաբանությունն է, ոչ վերջնական հաստատված եզրակացություն։ Նրանք առաջարկում են ենթամիլիմետրային դիտարկումներով նման գազային հետքեր որոնել նաև այլ համակարգերում՝ միկրոքվազարների թեկնածուներ հայտնաբերելու համար։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/lmc-p3-molecular-jet</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20609</guid>

            <pubDate>Sun, 25 Oct 2026 14:12:17 +0000</pubDate>

            <title>Ֆիզիկոսները գնահատել են սև խոռոչի երկատման հնարավոր պայմանները</title>

            <description><![CDATA[<p>Սև խոռոչի արագ պտույտը որոշ տեսական պայմաններում կարող է նպաստավոր դարձնել դրա բաժանումը երկու փոքր խոռոչի։ Սակայն նոր հաշվարկները չեն ապացուցում, որ այդպիսի գործընթաց իրականում տեղի է ունենում. դրա համար դեռ պետք է նկարագրել հենց բաժանման մեխանիզմը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/black-hole-fragmentation-20261025.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ֆիզիկոսները գնահատել են սև խոռոչի երկատման հնարավոր պայմանները]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Հարավային Դանիայի համալսարանի, Սորբոնի և Նեապոլի Ֆեդերիկո II համալսարանի հետազոտողները համեմատել են այն ֆիզիկական սահմանափակումները, որոնք սովորաբար արգելում են սև խոռոչի մասնատումը։ Արդյունքները հոկտեմբերի 22-ին հրապարակել են Physical Review D հանդեսում։ Համալսարանը աշխատանքի մասին հոկտեմբերի 23-ին հայտնել է իր կայքում։



Սովորական՝ չպտտվող սև խոռոչի դեպքում գլխավոր արգելքներից մեկը ջերմադինամիկական է։ Դրա էնտրոպիան՝ համակարգի հնարավոր մանրադիտակային վիճակների թվի չափը, համեմատական է զանգվածի քառակուսուն։ Նույն ընդհանուր զանգվածով երկու փոքր խոռոչների գումարային էնտրոպիան ավելի ցածր կլիներ, ինչը հակասում է էնտրոպիայի չնվազելու պահանջին։



Արագ պտտվող խոռոչների համար պատկերը բարդանում է։ Եթե սկզբնական պտույտի մի մասը վերածվի նոր մարմինների ուղեծրային շարժման, էնտրոպիայի հաշվեկշիռը որոշ դեպքերում կարող է նպաստավոր դառնալ։ Սակայն միայն այդ պայմանը բավարար չէ. փոքր խոռոչները պետք է կարողանան հեռանալ միմյանցից՝ պահպանելով էներգիան և անկյունային մոմենտը։



Հեղինակների մոդելում այդ լրացուցիչ պահանջները գրեթե փակում են մասնատման հնարավորությունը։ Հնարավոր բացառություն են մնում տեսական առավելագույնին մոտ արագությամբ պտտվող խոռոչները։ Նույնիսկ այդ դեպքում հաշվարկները ցույց չեն տալիս, թե ինչ գործընթաց կարող է բաժանումն առաջացնել։



Թիմը դիտարկել է նաև տարածության լրացուցիչ չափումներ և Էյնշտեյնի ընդհանուր հարաբերականությունից տարբերվող գրավիտացիոն մոդելներ։ Դրանցից որոշներում փոքր բեկորի անջատումը կարող է էնտրոպիայի տեսանկյունից նպաստավոր լինել, հատկապես երբ առաջացող երկու խոռոչների զանգվածները խիստ տարբեր են։ Սրանք ընտրված տեսական մոդելների հետևություններ են, ոչ դիտարկված դեպքեր։



Աշխատանքի վերնագրում օգտագործված «տաբատի» պատկերը նկարագրում է ենթադրյալ բաժանումը ժամանակի ընթացքում. մեկ ընդհանուր հատվածը ճյուղավորվում է երկու «ոտքի»։ Այս համեմատությունը բաժանման մեխանիզմ չի առաջարկում և ինքնին չի վերացնում հորիզոնի երկատումը սահմանափակող թեորեմները։



Հաջորդ անհրաժեշտ քայլը գործընթացի մանրամասն դինամիկական հաշվարկն է կամ համակարգչային մոդելավորումը։ Միայն այդպես կարելի է ստուգել՝ նպաստավոր վերջնական վիճակներին հասնելու ֆիզիկական ճանապարհ առհասարակ կա՞։ Առայժմ աշխատանքը սահմանազատում է այն պայմանները, որոնց դեպքում նման ճանապարհ արժե փնտրել։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/black-hole-fragmentation</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20596</guid>

            <pubDate>Sat, 24 Oct 2026 14:09:44 +0000</pubDate>

            <title>Swift աստղադիտարանն ավարտել է գրեթե 22 տարի տևած առաքելությունը</title>

            <description><![CDATA[<p>NASA-ն դադարեցրել է Swift տիեզերական աստղադիտարանի աշխատանքը․ ցածրացած ուղեծրում մթնոլորտի դիմադրությունն այլևս թույլ չի տալիս կայուն դիտարկումներ կատարել։ Գամմա բռնկումների ուսումնասիրությամբ հայտնի սարքի վերադարձը մթնոլորտ սպասվում է առաջիկա շաբաթներին։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/swift-mission-end-20261024.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Swift աստղադիտարանն ավարտել է գրեթե 22 տարի տևած առաքելությունը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
NASA-ն հոկտեմբերի 23-ին հայտնել է, որ Նիլ Գերելսի անվան Swift տիեզերական աստղադիտարանի գիտական աշխատանքն ավարտվել է։ Երկրի մակերևույթից մոտ 275 կիլոմետր բարձրության վրա մթնոլորտի դիմադրությունն արդեն խանգարում է աստղադիտակներին կայուն պահել ուղղությունը դեպի դիտարկվող օբյեկտները։



Առաքելության վերջին դիտարկումը կատարվել է հոկտեմբերի 20-ին։ Նույն օրը սարքն անցել է անվտանգ ռեժիմի, երբ այլևս չի կարողացել փոխհատուցել մթնոլորտի ուժեղացած դիմադրության ազդեցությունը։ Փենսիլվանիայի պետական համալսարանում գործող կառավարման թիմն այնուհետև հրաման է ուղարկել՝ դադարեցնելու աշխատանքն ու սարքը մթնոլորտ վերադարձին նախապատրաստելու համար։ NASA-ի գնահատմամբ՝ վերադարձը սպասվում է առաջիկա մի քանի շաբաթների ընթացքում։



Ցածր ուղեծրով շարժվող արբանյակները մթնոլորտի դիմադրության պատճառով աստիճանաբար կորցնում են բարձրությունը։ Արեգակնային վերջին ակտիվությունն արագացրել էր այդ գործընթացը Swift-ի համար։ Դրա ուղեծիրը բարձրացնելու նպատակով կազմակերպված սպասարկման առաքելությունն օգոստոսին ավարտվել էր՝ առանց աստղադիտարանը բարձրացնելու փորձի։



Այդուհետև Swift-ը վերսկսել էր գիտական դիտարկումները, որոնք ավելի վաղ սահմանափակվել էին՝ դիմադրությունը նվազեցնելու և սպասարկման համար ժամանակ շահելու նպատակով։ Վերագործարկումից հետո այն ուսումնասիրել էր հարյուրավոր թիրախներ՝ աստղային պայթյունների մնացորդներից մինչև գիսաստղեր և հեռավոր գալակտիկաների ակտիվ սև խոռոչներ։ Առաքելության թիմը հոկտեմբերի 23-ին պարզաբանել է, որ դիտարկումների վերսկսումը կրկին մեծացրել էր դիմադրությունն ու արագացրել ուղեծրի իջեցումը։



Swift-ը մեկնարկել էր 2004 թվականի նոյեմբերի 20-ին՝ սկզբում երկու տարվա հիմնական առաքելության համար։ Այն ստեղծվել էր գամմա բռնկումները հայտնաբերելու, դրանց դիրքը մյուս աստղադիտարաններին հաղորդելու և սեփական ռենտգենյան ու ուլտրամանուշակագույն/օպտիկական աստղադիտակները դեպի բռնկումը շրջելու համար։ Սովորաբար այս ամենը տևում էր մոտ մեկ րոպե՝ թույլ տալով որսալ պայթյունից հետո արագ մարող լուսարձակումը։



Գրեթե 22 տարվա ընթացքում աստղադիտարանը դիտարկել է ավելի քան 2000 գամմա բռնկում և ավելի քան 1400 գերնոր աստղի պայթյուն։ Այն նաև ուսումնասիրել է սև խոռոչների կողմից քայքայվող աստղեր, ակտիվ գալակտիկաներ, աստերոիդներ ու գիսաստղեր։ NASA-ի տվյալներով՝ Swift-ի դիտարկումներն օգտագործվել են շուրջ 7000 գիտական հոդվածներում։



Առաքելության ավարտից հետո հետազոտողների տրամադրության տակ կմնա մոտ 12 տերաբայթ բաց արխիվ։ Այն ներառում է տարբեր ալիքային տիրույթներում չափումներ և միայն ուլտրամանուշակագույն/օպտիկական աստղադիտակից՝ ավելի քան 1,5 միլիոն պատկեր։ NASA-ն նախատեսում է շարունակել արագ արձագանք պահանջող տիեզերական դիտարկումների հնարավորությունների որոնումը՝ բացը ժամանակավորապես լրացնելով գործող առաքելություններով։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/swift-mission-ends</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>