<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<rss version="2.0"
     xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
     xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
     xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">

<channel>

    <atom:link
        href="https://shesht.am/tag/nasa/feed"
        rel="self"
        type="application/rss+xml"
    />

    <lastBuildDate>Mon, 12 Oct 2026 22:10:33 +0000</lastBuildDate>

    <title>Շեշտ.am (shesht.am) - Feed</title>

    <description>Շեշտ.am – նորություններ եւ ոչ միայն</description>

    <link></link>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20478</guid>

            <pubDate>Mon, 12 Oct 2026 22:10:33 +0000</pubDate>

            <title>NASA-ն հրապարակել է Ավստրալիայի անապատային շրջանների հազվադեպ ծաղկման պատկերները</title>

            <description><![CDATA[<p>Արևմտյան Ավստրալիայի չորային տարածքները ձմեռային առատ անձրևներից հետո ծածկվել են վայրի ծաղիկներով։ Landsat 8 արբանյակի պատկերներում երևում է, թե մեկ տարվա ընթացքում ինչպես է փոխվել շրջանի բուսածածկը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/australia-wildflowers-csiro-2026.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[NASA-ն հրապարակել է Ավստրալիայի անապատային շրջանների հազվադեպ ծաղկման պատկերները]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
NASA-ի Earth Observatory-ն սեպտեմբերի 23-ին հրապարակել է Landsat 8 արբանյակի OLI գործիքով ստացված երկու պատկեր՝ 2025 թվականի օգոստոսի 19-ին և 2026 թվականի օգոստոսի 30-ին։ Արբանյակը NASA-ի և ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայության՝ USGS-ի համատեղ ծրագրի մաս է։



Պատկերներում Արևմտյան Ավստրալիայի Մուրչիսոն շրջանն է։ Նախորդ տարվա ավելի չոր լանդշաֆտի համեմատ՝ այս տարվա պատկերում նկատելիորեն ավելացել են կանաչ հատվածները, հատկապես՝ գետահուների երկայնքով։



Մուրչիսոն շրջանը՝ Landsat 8-ի պատկերում, 2026 թվականի օգոստոսի 30-ին։ NASA Earth Observatory / Lauren Dauphin, Landsat / USGS



NASA-ի ներկայացրած օդերևութաբանական տվյալներով՝ հունիսին տեղումները գերազանցել են միջին ցուցանիշը, իսկ օգոստոսին՝ զգալիորեն։ Տարածքով անցած սառը ճակատները անձրևներ են բերել, որոնք նպաստել են հողում պահպանված սերմերի ծլելուն։



Ավստրալիայի ազգային գիտական կազմակերպությունը՝ CSIRO-ն, սեպտեմբերի 16-ին հայտնել է, որ միաժամանակ ծաղկել են բազմաթիվ տեսակներ։ Մուրչիսոնի ռադիոաստղագիտական աստղադիտարանի տարածքի կառավարիչ Էնդրյու Ուիթմարշի գնահատմամբ՝ նման տպավորիչ ծաղկում նա չի տեսել 2008 թվականից։



Ուիթմարշը բացատրել է, որ վաղ ձմեռային անձրևներից հետո ծլել են նաև տարիներ շարունակ հանգստի վիճակում մնացած սերմերը։ Արդյունքում կարմրավուն հողի վրա տարածվել են սպիտակ, դեղին և վարդամանուշակագույն ծաղիկների մեծ զանգվածներ։



Ծաղկումը հասել է նաև աստղադիտարանի տարածք՝ ASKAP ռադիոհեռադիտակի և կառուցվող SKA-Low-ի շուրջ։ Այստեղ CSIRO-ի աշխատակիցները հետևում են նաև հազվադեպ բույսերին և արձանագրում դրանց նոր պոպուլյացիաները։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/australia-desert-wildflowers-landsat</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20381</guid>

            <pubDate>Sun, 04 Oct 2026 19:46:18 +0000</pubDate>

            <title>Ինչո՞ւ են որոշ ինքնաթիռներ երկնքում հետք թողնում, իսկ մյուսները՝ ոչ, նույնիսկ մեծ բարձրության վրա</title>

            <description><![CDATA[<p>Մի ինքնաթիռի հետևում երկար սպիտակ գիծ է ձգվում, իսկ մյուսի հետևում երկինքը մնում է պարզ։ Այս տարբերությունը պայմանավորված է օդի վիճակով և շարժիչների աշխատանքով, ոչ թե ինքնին ապացուցում է «թունավոր նյութերի ցրում»։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/10/contrails-nasa-jim-ross.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Ինչո՞ւ են որոշ ինքնաթիռներ երկնքում հետք թողնում, իսկ մյուսները՝ ոչ, նույնիսկ մեծ բարձրության վրա]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Խմբագրությանը փոխանցված տեսանյութում երևում են երկնքի սպիտակ շերտերը, իսկ դրանց ուղեկցող գրությունը մարդկանց թունավորելու մասին է։ Սակայն կադրերը չեն բացահայտում օդի քիմիական կազմը, ինքնաթիռների ճշգրիտ բարձրությունը կամ նկարահանման վայրի եղանակային պայմանները։ Տեսանելի գիծը և դրա մասին արված եզրակացությունը տարբեր բաներ են։



Քննարկվող տեսանյութը՝ տրամադրված խմբագրությանը։ Նկարահանման վայրն ու ամսաթիվը չեն հաստատվել / © տեսանյութի հեղինակ (անունը հայտնի չէ)



Այդ սպիտակ գծերը կոչվում են կոնդենսացիոն հետքեր։ ԱՄՆ Դաշնային ավիացիոն վարչությունը՝ FAA-ն, բացատրում է՝ վառելիքի այրման ժամանակ առաջանում է նաև ջրային գոլորշի։ Շարժիչից դուրս եկող տաք, խոնավ արտանետումը խառնվում է սառը օդին։ Հարմար պայմաններում գոլորշին խտանում է մանր մասնիկների շուրջ, իսկ կաթիլները սառչում են։ Տեսանելի շերտը հիմնականում սառցե բյուրեղներից կազմված ամպ է, ոչ թե անտեսանելի ջրային գոլորշին։



Միայն մեծ բարձրությունը բավարար չէ։ Կարևոր են հենց թռիչքի տեղում օդի ջերմաստիճանն ու խոնավությունը։ Գետնից կողք կողքի թվացող ինքնաթիռները կարող են տարբեր բարձրությունների վրա լինել։ Նույնիսկ նույն բարձրության օդը միատեսակ չէ․ մի հատվածը կարող է ավելի խոնավ լինել, մյուսը՝ ավելի չոր։ Ուստի «երկուսն էլ բարձր են թռչում» դիտարկումը դեռ չի նշանակում, որ երկուսն էլ նույն պայմաններում են։



NASA-ն նշում է, որ չոր օդում հետքը կարող է վերանալ վայրկյանների կամ րոպեների ընթացքում։ Սառցե բյուրեղները սուբլիմացվում են՝ անմիջապես վերածվելով գոլորշու։ Իսկ սառույցի նկատմամբ գերհագեցած օդում շրջակա ջրային գոլորշին ավելանում է բյուրեղներին, և հետքը պահպանվում ու աճում է։ Այն կարող է ժամերով մնալ, քամուց լայնանալ և նմանվել փետրավոր ամպերի։



Նույն պատճառով հետքը երբեմն ընդհատվում է, հետո նորից հայտնվում․ ինքնաթիռն անցնում է տարբեր ջերմաստիճանով ու խոնավությամբ օդային հատվածներով։ Դրա համար պարտադիր չէ որևէ սարք միացնել կամ անջատել։ Իսկ գծերի հատվելը բնականորեն հնարավոր է տարբեր ուղղություններով թռիչքների դեպքում․ քամին նաև տեղափոխում ու ձևափոխում է ավելի վաղ առաջացած հետքերը։



Նշանակություն ունեն նաև շարժիչի տեխնոլոգիան ու վառելիքի բաղադրությունը, որոնք ազդում են արտանետման և սառցե բյուրեղների առաջացման վրա։ Այսինքն՝ «հետք կա կամ չկա» տարբերությունը մեկ պատճառ չունի։ Իսկ հետքի բացակայությունը չի նշանակում, որ ինքնաթիռն ընդհանրապես արտանետումներ չունի․ դրանց մեծ մասը աչքով տեսանելի չէ։



ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալությունը՝ EPA-ն, տարբերակում է կոնդենսացիոն հետքերն ու իրական նպատակային ցրումը, օրինակ՝ գյուղատնտեսական աշխատանքները։ Սպիտակ գծի երկարությունը կամ պահպանվելը ինքնին թունավորման ապացույց չէ։ Այս կոնկրետ կադրերի հանգամանքները գնահատելու համար անհրաժեշտ են նկարահանման տեղն ու ժամը, թռիչքի տվյալները և վերին օդաշերտերի չափումները, որոնք տեսանյութը չի տալիս։



Սա չի նշանակում, թե ավիացիան բնապահպանական ազդեցություն չունի։ Շարժիչներն արտանետում են ածխաթթու գազ և այլ աղտոտիչներ, իսկ երկար պահպանվող հետքերն ազդում են Երկրի ջերմային հաշվեկշռի վրա։ Սակայն այդ ուսումնասիրվող ազդեցությունները մարդկանց միտումնավոր թունավորելու պնդման ապացույց չեն։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/why-planes-leave-contrails</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20351</guid>

            <pubDate>Tue, 29 Sep 2026 07:43:58 +0000</pubDate>

            <title>Պատմության ամենամեծ օբյեկտը ուղեծրում․ կկարողանա՞ Starship-ը երկու տարի անց մարդկանց հասցնել Լուսին</title>

            <description><![CDATA[<p>2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Starship-ն առաջին անգամ ուղեծրային թռիչք կատարեց՝ դառնալով մեկ արձակմամբ Երկրի ուղեծիր դուրս բերված ամենամեծ և ամենազանգվածեղ օբյեկտը։ Մոտ հիսուն մետր բարձրությամբ ու ինը մետր տրամագծով տիեզերանավի թռիչքն ուղեկցվեց տեխնիկական խնդիրներով, սակայն այն կարողացավ վերահսկելիորեն վերադառնալ Երկիր։ Արդյո՞ք սա նշանակում է, որ SpaceX-ը կհասցնի պատրաստվել NASA-ի՝ 2028 թվականի սեպտեմբերին նախատեսված լուսնային վայրէջքին։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/starship-orbital-flight-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Պատմության ամենամեծ օբյեկտը ուղեծրում․ կկարողանա՞ Starship-ը երկու տարի անց մարդկանց հասցնել Լուսին]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Տիեզերական համակարգերը հաճախ տարիներ շարունակ են փորձարկել՝ կատարելով բազմաթիվ արձակումներ։ Խորհրդային «Զենիթ-2»-ը կամ «Պրոտոնը», օրինակ, անցել են տարիներ տևած փորձարկումներ՝ բառացիորեն տասնյակ արձակումներով։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ է Starship-ի տասնչորս արձակումներից մեկն այսքան մեծ ուշադրության արժանանում։



Պատճառը աննախադեպ իրադարձությունն է, որն ազդում է տիեզերագնացության զարգացման վրա ոչ միայն ԱՄՆ-ում, այլև Ռուսաստանում։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ին մարդկությունն առաջին անգամ Երկրի ուղեծիր դուրս բերեց այսքան մեծ ու զանգվածեղ առանձին օբյեկտ։ Ինչ կողմից էլ նայենք, արձակումը պատմական էր։



Starship-ի արձակումը / © SpaceX



Մինչ այդ այս առումով առաջատարը Skylab ուղեծրային կայանն էր, որը տիեզերք էր ուղարկվել դեռ 1973 թվականին։ Դրա երկարությունը չէր հասնում երեսուն մետրի, իսկ տրամագիծը՝ յոթ մետրի։ Ծավալով ու զանգվածով և՛ այն, և՛ ավելի ուշ ստեղծված ամերիկյան շաթլներն ու խորհրդային «Բուրանը» զգալիորեն զիջում էին Starship-ին։



Կարելի է առարկել, որ Starship-ը միաժամանակ և՛ տիեզերանավ է, և՛ հրթիռի երկրորդ աստիճան, ուստի պատմական ռեկորդն այնքան էլ «արդար» չէ։ Բայց հենց երկրորդ աստիճանը՝ տիեզերանավաշինության համար աննախադեպ հսկայական բաքերով հանդերձ, ուղեծիր հասցնելն է տալիս հնարավորություններ, որոնք նախկինում ոչ ոք չուներ։ Այդ բաքերի շնորհիվ տիեզերանավը, ուղեծրում վերալիցքավորվելուց հետո, կկարողանա հասնել Լուսին կամ Մարս և վայրէջք կատարել այնտեղ։



Սակայն հարցը միայն ռեկորդները չեն։ Կան ավելի կարևոր հանգամանքներ։



Ի՞նչը խանգարեց ամբողջությամբ կատարել փորձարկման ծրագիրը



Տասնչորսերորդ փորձնական թռիչքն առաջին իսկ րոպեներից ուղեկցվեց տեխնիկական խնդիրներով։ Աստիճանների բաժանումից անմիջապես հետո առաջին աստիճանի երկու Raptor շարժիչ չվերագործարկվեց։ Մյուսները փոխհատուցեցին դրանց աշխատանքը, և առաջին աստիճանը հիմնականում իջնում էր նախատեսված պարամետրերով։ Իջեցման ավարտին տեղի ունեցած պայթյունը նախապես ծրագրված էր․ դրա համար պայթուցիկ նյութ էր տեղադրվել։



Երկրորդ աստիճանի խնդիրներն ի հայտ եկան դեռ բարձրանալու ընթացքում․ խափանվեց դրա վեց Raptor շարժիչներից մեկը։ Մի քանի րոպե թռիչքի շարունակությունը հարցականի տակ էր․ SpaceX-ը պետք է որոշեր՝ բավարար չափով վստահո՞ւմ է երկրորդ աստիճանի վիճակին, որպեսզի այն ուղեծիր դուրս բերի։ Ի վերջո որոշումն ընդունվեց, սակայն տատանվելու պատճառներն ավելի քան հասկանալի էին։



Skylab-ի չափերը թույլ էին տալիս տիեզերագնացներին վազել նաև այսպես՝ առանց վազքուղու։ Բայց նույնիսկ այս կայանի տրամագիծը մոտ մեկ քառորդով փոքր էր Starship-ի տրամագծից / © Wikimedia Commons



Երբ մեկ արձակմամբ ուղեծիր եք դուրս բերում երբևէ արձակված ամենամեծ օբյեկտը, դրա հնարավոր անկման ռիսկերը նույնպես մեծանում են։ Իսկ Starship-ի դեպքում խնդիրը սրվում է նաև նյութի պատճառով․ պողպատե կառուցվածքը մթնոլորտում այրվելու նկատմամբ շատ դիմացկուն է։



Հենց այդ ռիսկերի պատճառով էր, որ ԱՄՆ Դաշնային ավիացիոն վարչությունը՝ FAA-ն, ձգձգում էր 14-րդ արձակման արտոնագրի տրամադրումը։ Սկզբում այն նախատեսված էր սեպտեմբերի 22-ին։ Կարգավորող մարմինը պահանջում էր մշակել հնարավոր խափանումների սցենարները և պատրաստ լինել դրանցից յուրաքանչյուրի դեպքում ընդհատելու թռիչքը։



Ի վերջո նման անհրաժեշտություն առաջացավ․ արդեն ուղեծրում տիեզերանավ-երկրորդ աստիճանի համակարգերի ներքին ստուգումները կատարյալ արդյունք չտվեցին։ Թե հատկապես ինչն էր սխալ՝ հայտնի չէ։ Տեխնիկապես հնարավոր տարբերակները, սակայն, շատ չեն․ խնդիրը կարող էր լինել շարժիչում կամ վառելիքի պահպանման ու մատակարարման համակարգերում։ Կրկին ի հայտ եկան այն դժվարությունները, որոնց համակարգն արդեն բախվել էր՝ Raptor շարժիչների և դրանց հետ կապված հանգույցների վերագործարկումը։



Սա չի նշանակում, որ ամբողջ համակարգի վիճակը վատ է։ Իսկապես մեծ ու բարդ նախագծերն արագ չեն հասունանում։ Եթե նոր հրթիռի փորձարկումներն անցնում են ընդհանրապես առանց խնդիրների, հնարավոր է՝ հրթիռն այնքան էլ նոր չէ․ կիրառվել են արդեն փորձված լուծումներ, ուստի խափանումներն էլ քիչ են։



Հիշենք խորհրդային տիեզերագնացության պատմությունը։ Հեղինակի գնահատմամբ՝ ԽՍՀՄ-ում մշակված լավագույն հրթիռային համակարգը՝ Ն-1-ը, հենց շարժիչների խնդիրների պատճառով ձախողեց բոլոր չորս արձակումները։ Ինչպես նա գրել էր իր նախորդ վերլուծությունում, մշակողները համոզված էին, որ հինգերորդը հաջող կլիներ, և այդ տեսակետը շարունակում է պաշտպանել նաև «Ռոսկոսմոսը»։ Սակայն երկրի ղեկավարությունը բավարար ըմբռնում չցուցաբերեց, Ն-1-ի ծրագիրը փակվեց, իսկ դրան փոխարինելու եկած «Էներգիան», նույն գնահատմամբ, այնքան անարդյունավետ էր, որ դրանից ևս գրեթե անմիջապես հրաժարվեցին։



Raptor շարժիչներից մեկի խափանումը տեսանելի էր SpaceX-ի ուղիղ հեռարձակման ժամանակ։ Հեղինակը Raptor-ը համարում է աշխարհի ամենաարդյունավետ հեղուկահրթիռային շարժիչը՝ ընդգծելով դրա լրիվ հոսքով փուլային այրման սխեմայի նորարարությունն ու մշակման դժվարությունները / © SpaceX



Ինչո՞ւ հիշեցինք այս պատմությունը։ Շարժիչների հետ կապված դժվարությունները ոչ միայն Starship-ի տեխնիկական հասունության, այլև այն մշակողների հոգեբանական կայունության փորձությունն են։ Համարժեք արձագանքի դեպքում ԱՄՆ-ը տարիներով կարող է գրեթե մենաշնորհ ձեռք բերել մեծ օգտակար բեռով հեռավոր տիեզերական թռիչքների ոլորտում։ Չափազանց մեծ կամ, հակառակը, անբավարար ռիսկի գնալու դեպքում Starship-ի մշակողները կարող են կրկնել Ն-1-ի և խորհրդային լուսնային ծրագրի ճակատագիրը՝ խոշոր ձախողում առանց այն անխուսափելի դարձնող տեխնիկական պատճառների։



Իսկ ի՞նչ ցույց տվեց տասնչորսերորդ փորձարկումն այս տեսանկյունից։



Հանգստություն պահպանել փոթորկի մեջ



Հեղինակը շեշտում է, որ SpaceX-ում ամենաբարձր մակարդակի առանցքային տեխնիկական որոշումները կայացնում է Իլոն Մասկը՝ մարդ, որը բուհական ինժեներական կրթություն չունի, թեև ինքնուրույն բացառիկ խոր գիտելիքներ է ձեռք բերել։ Համարձակ ու անսպասելի լուծումների տեսանկյունից սա առավելություն է, սակայն ռիսկերի գնահատման առումով երբեմն դարձել է թե՛ նրա, թե՛ ընկերության թույլ կողմը։



Օրինակ՝ Starship-ը չժանգոտվող պողպատից կառուցելու նրա անձնական ընտրությունը սկզբում առաջացրել էր ինժեներների դիմադրությունը։ Սակայն Մասկը պնդեց իր որոշումը, և այն ճիշտ դուրս եկավ։ Նման դեպքերը միայն չժանգոտվող պողպատով չեն սահմանափակվում։



Միևնույն ժամանակ, ըստ հեղինակի, Մասկի՝ անձնական վտանգի զգացողությունը բավական բթացած է։ Մի անգամ նա խնջույքի ժամանակ, կատակելով, ազդրի վրայով նետել էր սումոյի ըմբիշի։ Վերջինս կշռում էր 150 կիլոգրամ, և նրանից զգալիորեն թեթև ձեռնարկատերը լուրջ վնասել էր պարանոցը։ Հետագա տարիներին նա ստիպված էր լինում քնել հատակին, սառույց դնել պարանոցին և մի քանի վիրահատության ենթարկվել։



Երբ նման բնավորությամբ մարդը կարևորագույն որոշումներ է ընդունում մարդկության երբևէ իրականացրած ամենաբարդ տիեզերական ծրագրերից մեկի համար, դա ակամա մտորումների տեղիք է տալիս։ Սակայն այս անգամ Մասկը ցույց տվեց, որ կարող է արագ, հենց ընթացքի մեջ կշռադատված որոշումներ ընդունել։ Վեց շարժիչներից մեկի խափանումից հետո նա, այնուամենայնիվ, համաձայնեց մյուսներից մեկի կրկնակի գործարկմանն ու արագությունը ուղեծիր դուրս գալու համար անհրաժեշտ մակարդակին հասցնելուն։ Բայց միայն այն բանից հետո, երբ երկրորդ աստիճանից ստացված տվյալների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ խափանված շարժիչը չի վնասել երեք կենտրոնական Raptor-ների աշխատունակությանը։



Այնուհետև ընտրվեց ավելի զգուշավոր տարբերակը․ նախատեսված վեց պտույտի փոխարեն տիեզերանավը կատարեց ընդամենը երկուսը, որից հետո արգելակման իմպուլսով ուղղվեց դեպի օվկիանոս։ Ջրի մակերևույթի մոտ այն լրացուցիչ արգելակեց՝ նմանակելով աշտարակի մոտ վայրէջքը։



Առաջին աստիճանի իջեցումն ընդհանուր առմամբ ընթացավ նախատեսվածին մոտ․ վերջնական արագությունն այնքան փոքր չէր, որքան 13-րդ փորձարկման ժամանակ, բայց մնում էր ընդունելի։ Երկրորդ աստիճանը նույնպես վերահսկելիորեն վայրէջք կատարեց ջրի վրա։ Ջրի հետ շփումից հետո տեղի ունեցած պայթյունը հեղինակը բացատրում է տաք հրթիռի և սառը ջրի շփմամբ՝ այն համարելով սպասելի։



Starship-ը նախագծված է որպես ամբողջությամբ բազմակի օգտագործման համակարգ։ Սակայն երկու աստիճանների կրկնակի օգտագործմանը անցնելու համար դեռ անհրաժեշտ են լրացուցիչ վստահություն և նոր փորձարկումներ։ Երկու աստիճանների շարժիչների խափանումները՝ երկուսը ստորինում, մեկը վերինում, ըստ հեղինակի, գրեթե հաստատ կխանգարեն դրանք բռնել նաև հաջորդ՝ 15-րդ փորձարկման ժամանակ։ Այդուհանդերձ, այս թռիչքով օգտակար բեռն առաջին անգամ հասավ ուղեծիր, և հավաքվեցին շարժիչների աշխատանքի մասին նոր փորձնական տվյալներ։



Սա ծրագրի համար խիստ անհրաժեշտ, լուրջ հաջողություն է։ ԱՄՆ-ը շարունակում է ծրագրել մարդկանց վայրէջքը Լուսնի հարավային բևեռի շրջանում 2028 թվականի աշնանը։ Առաքելությունը չափազանց բարդ է մի շարք պատճառներով․ դրանց մի մասին հեղինակը նախկինում անդրադարձել էր լուսնային միջավայրի վտանգների մասին հոդվածում՝ պնդելով, որ որոշ խնդիրներ NASA-ում ևս դեռ լիարժեք չեն գիտակցում։



Չինաստանը դեռ հեռու է «Չանչժեն-10» լուսնային հրթիռի՝ մարդկանց Լուսին ուղարկելու տարբերակի լիարժեք պատրաստությունից։ Սակայն այս տարի դրա տարբերակներից մեկն արդեն բեռ է հասցրել ուղեծիր։ Հեղինակի գնահատմամբ՝ սա SpaceX-ին սխալները շտկելու համար քիչ լրացուցիչ ժամանակ է թողնում / © Wikimedia Commons



Որպեսզի վայրէջքն իրականություն դառնա, մեկնարկից հետո Starship-ը պետք է բազմիցս վառելիք ստանա Starship տանկերներից․ առանց դրա հեռավոր թռիչքի համար վառելիքը չի բավականացնի։ Իսկ բազմաթիվ վերալիցքավորումները նախ պահանջում են բազմաթիվ ուղեծրային թռիչքներ, որոնց ընթացքում պետք է փորձարկվի վառելիքի փոխանցումը։ Ֆիզիկայի տեսանկյունից այստեղ անլուծելի խնդիր չկա, բայց գործնականում ոչ ոք երբևէ ուղեծրում հեղուկացված գազեր չի փոխանցել նման մեծ ծավալներով։ Հետևաբար կարող են ի հայտ գալ տեխնիկական մանրամասներ, որոնց մասին առայժմ ոչ ոք չի պատկերացնում։



Այն երեք տարիների ընթացքում, որոնք երկաստիճան Starship-ին անհրաժեշտ եղան առաջին ուղեծրային թռիչքին հասնելու համար, մշակողները բարձրացնում էին համակարգերի հուսալիությունը։ Հենց դա պետք է կարգավորող մարմիններին թույլ տար թույլատրել տիեզերանավի երկարատև մնալը ուղեծրում։ Առանց այդ երկար «կանգառների» բազմաթիվ տանկերներով վերալիցքավորումն անհնար կլիներ։ Ուստի որքան շուտ տեղի ունենար առաջին ուղեծրային թռիչքը, այնքան լավ։



Նախորդ փորձնական թռիչքների ժամանակ Starship-ի բեկորներ արդեն ընկել են Երկիր։ Թեև այժմ դրանց նկատմամբ վերահսկողությունը կորցնելու հավանականությունը շատ ավելի փոքր է, քան առաջին տասը արձակումների ընթացքում, այն դեռ պահպանվում է և բարդացնում ուղեծրային թռիչքի որոշումը / © Dean Olson via X



Իհարկե, պայմանով, որ ռիսկն այնքան մեծ չլիներ, որ հանգեցներ Starship-ի բեկորների զանգվածային անկմանը Երկրի վրա։ Թեև երկու աստիճաններում էլ կա թռիչքն արտակարգ իրավիճակում ընդհատելու համակարգ, ողջամիտ քանակի պայթուցիկ նյութով պողպատե իրանը հեշտ չէ մանրացնել։ Իսկ դրա բեկորները մթնոլորտում վատ են այրվում։



SpaceX-ը կարողացավ պահել հավասարակշռությունը․ ռիսկի գնաց բավարար չափով, բայց ոչ չափազանց։ Հենց ստուգումները ցույց տվեցին արդեն Երկրի շուրջ պտտվող երկրորդ աստիճանի պարամետրերի շեղման առաջին նշանները, որոշվեց նախատեսված վեց պտույտի փոխարեն կատարել միայն երկուսը։ Այնուհետև տիեզերանավը վերահսկելիորեն իջեցրին Հավայան կղզիներից հյուսիս ընկած օվկիանոսային հատվածում՝ պահուստային վայրէջքի գոտիներից մեկում։



Ի՞նչ է հաջորդելու



Մի կողմից՝ փորձարկումները լուրջ լավատեսության հիմք են տալիս։ Եթե Starship-ը միանգամյա օգտագործման հրթիռ լիներ՝ ինչպես Մասկից առաջվա շրջանի համակարգերը, այն արդեն կարելի էր համարել հասուն կառուցվածք․ օգտակար բեռը ուղեծիր է հասցնում, ընդ որում՝ մեծ քանակությամբ։ Բազմակի օգտագործման ուղղությամբ ևս առաջընթացն ակնհայտ է։ Հաջորդ թռիչքը նախատեսվում է հոկտեմբերին։ Հեղինակը մեծ է համարում հավանականությունը, որ մինչև տարեվերջ կհաջողվի բռնել երկու աստիճաններն էլ, ապա կրկին օգտագործել նաև երկրորդը․ առաջինն արդեն կրկնակի օգտագործվել է։ Եթե գործը շարունակվի առանց մեկնարկային հարթակի անսպասելի պայթյունների, որոնք վերջին փորձարկումների արդյունքների ֆոնին նրան այնքան էլ հավանական չեն թվում, երկու տարի անց Starship-ը կարող է մարդկանց հասցնել Լուսին։



Այժմ շատ բան կախված է ոչ միայն Մասկից, նրա ինժեներներից ու աշխատողներից, այլև ամերիկյան բյուրոկրատիայից։ FAA-ն, ամենայն հավանականությամբ, յուրաքանչյուր հաջորդ թռիչքի պարամետրերն ավելի զգուշությամբ կստուգի՝ պահանջելով նոր պահուստային սցենարներ ու անվտանգության միջոցներ։ Եթե «որքան շատ թուղթ, այնքան քիչ պատասխանատվություն» տրամաբանությունը չափազանց ուժեղ դառնա, Starship-ի հետագա փորձարկումները կարող են դանդաղել։



Սա, որքան էլ տարօրինակ թվա, շահավետ չէր լինի ոչ միայն ԱՄՆ-ի, այլև Ռուսաստանի համար։ Ինչո՞ւ։



Հիշենք XXI դարի տիեզերագնացության պատմությունը․ մինչև 2010-ականների երկրորդ կեսը Ռուսաստանում ավելորդ էին համարում գումար ծախսել բազմակի օգտագործման հրթիռների մշակման վրա։ Falcon 9-ի հաջողությունից հետո որոշվեց ստեղծել նմանատիպ հրթիռ, բայց Starship-ի նման՝ մեթանային շարժիչներով։ Հասկանալի է, որ գործընթացն արագ չէ․ «Ամուր-СПГ»-ի թռիչքը սպասվում է ոչ շուտ, քան 2030 թվականին։



Սակայն գործընթացը սկսված է։ Եվ որքան շատ օգտակար բեռ է SpaceX-ը հասցնում տիեզերք, այնքան ավելի ուժեղ է ամերիկյան մրցակցության տված խթանը ռուսական տիեզերական ծրագրին։ Starship-ի ուղեծրային թռիչքների մեկնարկով Starlink-ի ակտիվ օգտագործումն ավելի արագ կընդլայնվի։



Առաջին ուղեծրային արձակման որոշումը հնարավորություն տվեց կապի ցանցի համար դուրս բերել 26 առանձնապես ծանր արբանյակ։ Դրանց ընդհանուր թողունակությունը նախկինում համեմատվում էր ավելի թեթև Falcon 9 հրթիռի տասը արձակմամբ դուրս բերվող սովորական Starlink արբանյակների թողունակության հետ։ Սակայն այս թռիչքի հեռարձակման ժամանակ ընկերության մեկնաբաններն այդ գնահատականը հասցրին քսան արձակման համարժեքի։



Նոր տեսակի արբանյակները՝ Starship-ից ուղեծրում տեղակայելուց առաջ։ Այս թռիչքով արձակվեց 26 արբանյակ, որոնց ընդհանուր զանգվածը, ըստ հոդվածի, զգալիորեն գերազանցում էր 40 տոննան։ Մինչ այս թռիչքը Starship-ն ուղեծիր օգտակար բեռ չէր հասցրել / © SpaceX



Նոր տիեզերանավը նշանակում է ամերիկյան արբանյակային խմբավորման ընդլայնման բոլորովին այլ արագություն։ Հոդվածում բերված տվյալներով՝ Երկրի շուրջ գործող մոտ 17 հազար արբանյակից 11 հազարը պատկանում է SpaceX-ին։ Հեղինակի կանխատեսմամբ՝ արդեն 2030-ականների առաջին կեսին ընկերության արբանյակների թիվը կհաշվվի տասնյակ հազարներով։



Նրա գնահատմամբ՝ դա նշանակում է, որ ռուսական «Ռասսվետ» արբանյակային խմբավորումը կստանա պետության հնարավոր ամբողջ աջակցությունը։ Նույնը վերաբերում է յուրաքանչյուր նոր հրթիռի, որը խոստանում է նվազեցնել արձակման արժեքը, այսինքն՝ ապահովել թեկուզ մասնակի բազմակի օգտագործում։



Ուստի Starship-ով արբանյակների առաջին ուղեծրային տեղակայումը պարզապես մեկ արձակմամբ ուղեծիր ուղարկված ամենամեծ օբյեկտի պատմությունը չէ։ Հեղինակի եզրակացությամբ՝ այն նաև ռուսական տիեզերագնացության զարգացման ամենաուժեղ խթաններից մեկն է, որ կարելի է պատկերացնել։



Ալեքսանդր Բերեզինի՝ Naked Science-ում հրապարակված վերլուծությունը։




]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/starship-first-orbit-moon-2028</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20325</guid>

            <pubDate>Mon, 21 Sep 2026 08:18:11 +0000</pubDate>

            <title>NASA-ն ցույց է տվել COSI գամմա-աստղադիտակի հավաքման փուլը</title>

            <description><![CDATA[<p>Լայն տեսադաշտով COSI աստղադիտակը կուսումնասիրի գամմա ճառագայթները, նյութն ու հակամատերիան և աստղերի կյանքի վերջին փուլերը։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/30-cosi.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[NASA-ն ցույց է տվել COSI գամմա-աստղադիտակի հավաքման փուլը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերքլիի մասնագետները COSI տիեզերական աստղադիտակի դետեկտորային հանգույցը զգուշորեն բարձրացնում են աշխատանքային սեղանից։ NASA-ն լուսանկարը հրապարակել է սեպտեմբերի 18-ին, սակայն կադրն արվել է հուլիսի 8-ին։Դետեկտորային տուփի վերևում երևացող արծաթագույն չորս հատվածները ծածկում են ճկուն էլեկտրական շղթաները։Այդ շղթաները դետեկտորների ազդանշանները փոխանցում են ընթերցող էլեկտրոնիկային։COSI-ն՝ Compton Spectrometer and Imager-ը, լայն տեսադաշտով գամմա-աստղադիտակ է։ Այն ուսումնասիրելու է Ծիր Կաթինում և դրա սահմաններից դուրս տեղի ունեցող էներգետիկ երևույթները՝ նյութի ու հակամատերիայի առաջացումից և ոչնչացումից մինչև աստղերի կյանքի վերջին փուլերը։Առաքելությանը մասնակցում են Բերքլիի և Սան Դիեգոյի Կալիֆոռնիայի համալսարանները, ԱՄՆ ռազմածովային հետազոտությունների լաբորատորիան, NASA-ի Գոդարդի կենտրոնը, Northrop Grumman-ը, Space Dynamics Laboratory-ն, Իտալիայի տիեզերական գործակալությունը և այլ հետազոտական կառույցներ։]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/cosi-gamma-ray-telescope-assembly</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20322</guid>

            <pubDate>Sun, 20 Sep 2026 17:33:47 +0000</pubDate>

            <title>Նոր լուսանկարը ցույց է տվել Եռանկյան գալակտիկայի կապույտ կուտակումներն ու վարդագույն աստղային «օրրանները»</title>

            <description><![CDATA[<p>M33-ի պարույր թևերում առանձնանում են երիտասարդ կապույտ աստղակույտերը և աստղագոյացման վարդագույն շրջանները։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/29-m33.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Նոր լուսանկարը ցույց է տվել Եռանկյան գալակտիկայի կապույտ կուտակումներն ու վարդագույն աստղային «օրրանները»]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[Եռանկյուն համաստեղության M33 պարույր գալակտիկան նոր աստղալուսանկարում երևում է գրեթե դիմահայաց։ Նրա թույլ ոլորված թևերի երկայնքով առանձնանում են երիտասարդ աստղերի կապույտ կուտակումներն ու աստղագոյացման վարդագույն շրջանները։NASA-ի APOD-ը Ջորջ Խացիֆրանցիսի լուսանկարը հրապարակել է սեպտեմբերի 18-ին։M33-ի տրամագիծը գերազանցում է 50 հազար լուսատարին։ Այն Տեղական խմբի երրորդ խոշոր գալակտիկան է՝ Անդրոմեդայից և Ծիր Կաթինից հետո, իսկ մեզանից հեռու է մոտ երեք միլիոն լուսատարի։Ամենապայծառ աստղագոյացման շրջանը՝ NGC 604-ը, լուսանկարում գտնվում է գալակտիկայի կենտրոնից մոտավորապես «ժամը հինգի» ուղղությամբ։M33-ի լավ ուսումնասիրված փոփոխական աստղերը նույնպես օգտագործվել են Տիեզերքի հեռավորությունների սանդղակը ճշտելու համար։]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/messier-33-triangulum-galaxy-blue-pink</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20235</guid>

            <pubDate>Sun, 20 Sep 2026 10:08:20 +0000</pubDate>

            <title>«Պրոգրես-96»-ը շուրջ երեք տոննա բեռ է հասցրել Միջազգային տիեզերակայան</title>

            <description><![CDATA[<p>Ռոսկոսմոսի «Պրոգրես-96» բեռնանավը սեպտեմբերի 19-ին ինքնավար ռեժիմով կցվել է Միջազգային տիեզերակայանի «Պոիսկ» մոդուլին։ Այն շուրջ երեք տոննա սնունդ, վառելիք և այլ պաշարներ է հասցրել «Արշավախումբ 75»-ի անձնակազմին։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/progress-96-cover.jpg"
                                            type="image/jpeg"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[«Պրոգրես-96»-ը շուրջ երեք տոննա բեռ է հասցրել Միջազգային տիեզերակայան]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[Ռոսկոսմոսի անօդաչու «Պրոգրես-96» բեռնանավը սեպտեմբերի 19-ին՝ ԱՄՆ արևելյան ժամանակով ժամը 09:44-ին, ինքնավար ռեժիմով կցվել է Միջազգային տիեզերակայանին։ Դա Երևանի ժամանակով նույն օրվա 17:44-ն է։

Բեռնանավը միացել է կայանի «Պոիսկ» մոդուլի տիեզերք ուղղված հանգույցին, հայտնել է NASA-ն։ Կցումը նախատեսվածից մոտ երկու րոպե շուտ է ավարտվել։

«Պրոգրես-96»-ը տեղափոխել է շուրջ երեք տոննա սնունդ, վառելիք և այլ պաշարներ «Արշավախումբ 75»-ի անձնակազմի ու ուղեծրային լաբորատորիայի աշխատանքի համար։ NASA-ի հաղորդագրությունը բեռի առանձին բաղադրիչների զանգվածները չի թվարկում։

Տիեզերանավն արձակվել էր սեպտեմբերի 16-ին՝ ԱՄՆ արևելյան ժամանակով ժամը 09:33-ին, Ղազախստանի Բայկոնուր տիեզերակայանից։ Այն ուղեծիր էր դուրս բերվել «Սոյուզ» հրթիռով և ՄՏԿ հասել մոտ երեք օր անց։

NASA-ի տվյալով՝ «Պրոգրես-96»-ը կայանին կցված կմնա մոտ հինգ ամիս։ Այնուհետև բեռնանավը կհեռացնի կայանում կուտակված թափոնների մի մասը և ծրագրված կերպով կայրվի մթնոլորտի խիտ շերտերում։

«Պրոգրես» շարքի նավերը բեռների տեղափոխման համար են և անձնակազմ չեն տեղափոխում։ Այս թռիչքի հիմնական նորությունը հաջող կցումն ու պաշարների հասցնումն է, ոչ թե նոր տիեզերանավի կամ նոր տեխնոլոգիայի փորձարկումը։]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/progress-96-docks-iss-three-tons-cargo</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20188</guid>

            <pubDate>Sat, 19 Sep 2026 21:34:34 +0000</pubDate>

            <title>XRISM-ը չափել է պուլսարին մոտեցող գազի արագությունը՝ վայրկյանում մոտ 150 կիլոմետր</title>

            <description><![CDATA[<p>XRISM տիեզերական աստղադիտարանի տվյալներով աստղագետները հայտնաբերել են դեպի GX 301-2 պուլսար հոսող գազի սպեկտրային նշանները։ Դրանցից գնահատված արագությունը մոտ 150 կմ/վ է՝ ժամում 540 հազար կիլոմետր։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/bp-crucis-concept.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[XRISM-ը չափել է պուլսարին մոտեցող գազի արագությունը՝ վայրկյանում մոտ 150 կիլոմետր]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Դիտարկվել է Երկրից մոտ 13 հազար լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող BP Crucis կրկնակի աստղային համակարգը։ Նրա Wray 977 կապույտ գերհսկան Արեգակից մոտ 40 անգամ զանգվածեղ է և մշտապես գազ է արտանետում՝ առաջացնելով աստղային քամի։ Այդ հոսքի մի մասը որսում է փոքր, բայց խիտ ուղեկիցը, հայտնել է NASA-ն։



Ուղեկիցը՝ GX 301-2-ը, նեյտրոնային աստղ է՝ պայթած աստղի խտացած մնացորդ։ Մոտ 20 կիլոմետր տրամագծով մարմնում այն պարունակում է Արեգակից ավելի մեծ զանգված։ Պտտվելիս նրա ռենտգենյան ճառագայթման փունջը պարբերաբար ուղղվում է դեպի Երկիր, ուստի այն դասվում է պուլսարների շարքին։



XRISM-ը համակարգին հետևել է 2025 թվականի փետրվարի 1-ին՝ շուրջ 16 ժամ։ Resolve սարքը գրանցել է երկաթի իոնների կլանման գծերի շեղումը դեպի ցածր էներգիաներ։ Այդ շեղումը և համակարգի երկրաչափությունը ցույց են տվել գազի շարժումը դեպի պուլսար։ Սա սպեկտրային չափում է, ոչ թե առանձին գազային մասնիկների տեսագրություն։



Resolve սարքի չափած սպեկտրը. կարմիր գծերը ցույց են տալիս երկաթի կլանման գծերի դիտված դիրքերը, կապույտ ընդհատ գծերը՝ լաբորատոր դիրքերը / © NASA’s Goddard Space Flight Center, JAXA/NASA, Rahin et al. 2026



Արդյունքները սեպտեմբերի 18-ին հրապարակվել են Science Advances ամսագրում։ Հեղինակները նկարագրում են նաև դիտարկման ընթացքում կլանման գծերի անցումը ճառագայթման գծերի։ Նրանց մեկնաբանությամբ՝ գազի հոսքը սկզբում հիմնականում ուղղված է դեպի նեյտրոնային աստղ, ապա դառնում է ավելի լայնական՝ հնարավոր սկավառակաձև կառուցվածքով։



Հետազոտողների մոդելում պուլսարը խիտ հոսանքի միջով անցնելիս կարող է ժամանակավորապես գազային սկավառակ ստեղծել, ապա կորցնել այն և կրկին ձևավորել։ Սկավառակի փոփոխության այս պատկերը տվյալների ֆիզիկական մեկնաբանությունն է։ Չափումներն այժմ հնարավորություն են տալիս ավելի խիստ ստուգել, թե ինչպես է աստղային քամուց նյութը հասնում խիտ ուղեկցին և սնուցում ռենտգենյան բռնկումները։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/xrism-pulsar-stellar-wind-bp-crucis</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20185</guid>

            <pubDate>Sat, 19 Sep 2026 21:30:06 +0000</pubDate>

            <title>Գրենլանդիան և Անտարկտիդան կորցրել են 11,3 տրիլիոն տոննա սառույց</title>

            <description><![CDATA[<p>1979–2023 թվականներին Գրենլանդիայի և Անտարկտիդայի սառցածածկույթները միասին կորցրել են մոտ 11,3 տրիլիոն տոննա սառույց։ Այդ կորուստը համաշխարհային ծովի մակարդակը բարձրացրել է 3,14 սանտիմետրով, ընդ որում՝ հիմնական դերը խաղացել է սառույցի արագացող հոսքը դեպի օվկիանոս։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/thwaites-sentinel.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Գրենլանդիան և Անտարկտիդան կորցրել են 11,3 տրիլիոն տոննա սառույց]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Գնահատականը պատրաստել է IMBIE միջազգային գիտական խումբը՝ ESA-ի և NASA-ի աջակցությամբ։ Աշխատանքը սեպտեմբերի 16-ին հրապարակվել է Scientific Data ամսագրում։ Հետազոտողները համադրել են 27 արբանյակային առաքելությունների տվյալների վրա հիմնված 42 անկախ գնահատական։



Տարբեր գործիքներ սառույցի փոփոխությունը չափում են տարբեր եղանակներով. մի մասը հետևում է մակերևույթի բարձրությանը, մյուսները՝ Երկրի ձգողական դաշտին կամ սառցադաշտերի շարժման արագությանը։ Թիմը համադրելի է դարձրել այդ չափումները՝ հաշվի առնելով մեթոդների տարբերություններն ու անորոշությունները։ Գրենլանդիայի տվյալաշարը սկսվում է 1972-ից, Անտարկտիդայինը՝ 1979-ից, իսկ ընդհանուր կորուստը հաշվարկվել է երկուսի համար համընկնող ժամանակահատվածում։



Ծովի մակարդակի աճի նշված 3,14 սանտիմետրից 1,81 սանտիմետրը բաժին է ընկնում Գրենլանդիային, 1,33-ը՝ Անտարկտիդային։ Սա միայն այդ երկու սառցածածկույթների ներդրումն է, ոչ թե նշված տարիներին համաշխարհային ծովի մակարդակի ամբողջ բարձրացումը։



Ըստ ESA-ի ամփոփման՝ համատեղ զուտ կորստի մոտ 84 տոկոսը կապված է սառցադաշտերի դինամիկ փոփոխությունների հետ. դրանք ավելի արագ են սառույց տեղափոխել դեպի օվկիանոս։ Մնացած մասը պայմանավորված է մակերևույթին սառույցի կուտակման ու կորստի հավասարակշռության փոփոխությամբ։ Հետևաբար ամբողջ կորուստը պարզապես մակերևութային հալոցք անվանելը ճշգրիտ չէ։



2020–2023 թվականներին ընդհանուր կորուստը դանդաղել է։ Արևելյան Անտարկտիդայում առատ ձյունը մասամբ փոխհատուցել է այլ շրջանների կորուստները, իսկ Գրենլանդիայում համեմատաբար մեղմ ամառները նվազեցրել են մակերևութային հալոցքը։ Սակայն երկու սառցածածկույթները շարունակում են զուտ սառույց կորցնել. կարճատև դանդաղումը երկարաժամկետ միտման շրջադարձ չի նշանակում։



Հաշվարկները ներառում են չափումների և մոդելների անորոշությունները։ Ուսումնասիրության նպատակը անցյալի փոփոխությունների համահունչ պատկերը ստանալն է, որը հետագայում կօգնի ստուգել ծովի մակարդակի կանխատեսման մոդելները։ Ստացված կորուստը չի կարելի ուղղակի նույն արագությամբ տարածել հաջորդ տասնամյակների վրա։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/greenland-antarctica-ice-loss-1979-2023</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20179</guid>

            <pubDate>Sat, 19 Sep 2026 21:16:47 +0000</pubDate>

            <title>«Հաբլը» լուսանկարել է գալակտիկա, որի կենտրոնը պտտվում է սկավառակին ուղղահայաց</title>

            <description><![CDATA[<p>NASA-ն և ESA-ն ներկայացրել են NGC 4698 պարուրաձև գալակտիկայի նոր պատկերը։ Երկրից մոտ 55 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող այս համակարգի կենտրոնական աստղերն ու գազը պտտվում են հիմնական սկավառակի նկատմամբ ուղղահայաց հարթության մեջ։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/ngc4698-hubble.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[«Հաբլը» լուսանկարել է գալակտիկա, որի կենտրոնը պտտվում է սկավառակին ուղղահայաց]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Սեպտեմբերի 18-ին NASA-ն հրապարակել է «Հաբլ» տիեզերական աստղադիտակի տվյալներով ստացված պատկերը։ NGC 4698-ը գտնվում է Կույս համաստեղության ուղղությամբ և պատկանում է Կույսի գալակտիկաների կույտին՝ ավելի քան հազար գալակտիկա միավորող համակարգին։



Պատկերում երևում են շագանակագույն փոշային գոտիներ և կապտավուն աստղերի փոքր խմբեր։ Պարուրաձև թևերը հատկապես նկատելի են սկավառակի արտաքին մասում, որտեղ օղակ հիշեցնող կառուցվածք են կազմում։ Դրանք չեն հասնում մինչև պայծառ կենտրոնը այնպես, ինչպես շատ այլ պարուրաձև գալակտիկաներում։



Կենտրոնի սպիտակավուն, ցրված փայլը հիմնականում տալիս են արտաքին սկավառակի կապույտ աստղերից ավելի հին և սառը աստղերը։ Դրանք կազմում են գալակտիկայի կենտրոնական աստղային խտացումը՝ բալջը։ Այն երկարաձգված է հիմնական սկավառակին ուղղահայաց ուղղությամբ, և այդ թույլ ելուստը նկատելի է նաև նոր պատկերում։



Գալակտիկայի անսովոր շարժումը հնարավոր բախման հետք է։ Ըստ ESA-ի՝ արտաքին աղբյուրից ներհոսած գազը կարող էր կենտրոնում այլ հարթությամբ պտտվող գազային ու աստղային սկավառակ ձևավորել։ Գալակտիկայի մի կողմից ձգվող ջրածնի կարճ «պոչն» էլ հնարավոր փոքր միաձուլման օգտին վկայություններից է, սակայն այս բացատրությունը վերջնականապես հաստատված չէ։



Նոր պատկերի տվյալները հավաքվել են Կույսի կույտի գալակտիկաներն ուսումնասիրող դիտարկումների ծրագրի շրջանակում։ Մոտակա այս համակարգերում հնարավոր է տարբերել առանձին աստղակույտեր ու միգամածություններ։ Այդ մանրամասները հետազոտողներին օգնում են հասկանալ, թե կույտի միջավայրն ինչպես է ազդում գալակտիկաների զարգացման և նոր աստղեր ձևավորելու կարողության վրա։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/hubble-ngc-4698-galaxy</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
        
        <item>

            <guid isPermaLink="false">https://shesht.am/?p=20173</guid>

            <pubDate>Sat, 19 Sep 2026 21:06:55 +0000</pubDate>

            <title>Աստղագետները հաստատել են միլիոն տարեկանից երիտասարդ մոլորակի գոյությունը</title>

            <description><![CDATA[<p>Երկրից մոտ 450 լուսատարի հեռավորության վրա գտնվող Elias 2-24 b մոլորակը դեռ աճում է իրեն շրջապատող գազափոշային սկավառակում։ Նոր հետազոտության հեղինակների գնահատմամբ՝ այն մեկ միլիոն տարեկանից երիտասարդ է և մինչ օրս հայտնաբերված ամենաերիտասարդ մոլորակն է։</p>
]]></description>

            
                <media:content
                    url="https://shesht.am/wp-content/uploads/2026/09/elias-2-24-b.webp"
                                            type="image/webp"
                                        expression="full"
                >

                    <media:description type="plain"><![CDATA[Աստղագետները հաստատել են միլիոն տարեկանից երիտասարդ մոլորակի գոյությունը]]></media:description>

                </media:content>

            
            <content:encoded><![CDATA[
Չիլիի Դիեգո Պորտալեսի համալսարանի հետազոտող Անդրեա Բեռնարդիի ղեկավարած խումբը վերլուծել է Հավայան կղզիներում գտնվող Քեքի աստղադիտարանի արխիվային դիտարկումները։ Յոթ աստղերի շուրջ ձևավորվող մոլորակներ որոնելիս թիմը հաստատել է Elias 2-24-ի սկավառակում նախկինում նկատված թեկնածուի գոյությունը։ Արդյունքները սեպտեմբերի 16-ին հրապարակվել են The Astrophysical Journal Letters ամսագրում։



Այս համակարգում մոլորակի ներկայության առաջին հուշումը գազափոշային սկավառակի նեղ բացվածքն էր, որը տեսանելի էր ALMA ռադիոաստղադիտակների տվյալներում։ Այնուհետև Եվրոպական հարավային աստղադիտարանի VLT աստղադիտակը նույն տեղում թույլ լուսավոր կետ էր հայտնաբերել։ Քեքի 2018 և 2020 թվականների պատկերները թույլ տվեցին հետևել օբյեկտի շարժմանը և տարբերակել այն ֆոնային աստղից կամ պատկերի մշակման հետևանքով առաջացած կեղծ ազդանշանից։



Դիտարկումների համար օգտագործվել է պսակագիր՝ սարք, որը ճնշում է աստղի պայծառ լույսը, որպեսզի նրա կողքին երևան շատ ավելի թույլ օբյեկտները։ Մոլորակը գտնվում է սկավառակի բացվածքի ներսում՝ աստղից երկնքի հարթության վրա մոտ 55 աստղագիտական միավոր հեռավորությամբ։ Մեկ աստղագիտական միավորը Երկիր–Արեգակ միջին հեռավորությունն է։



Լուսատվությունը մոլորակների զարգացման մոդելների հետ համեմատելով՝ հեղինակները ստացել են Յուպիտերի զանգվածից մոտ 1,9–4 անգամ մեծ զանգվածի գնահատական։ Այդ հաշվարկն արվել է մեկ միլիոն տարվա տարիք ընդունելու և մոլորակի վրա նյութի կուտակման ազդեցությունը չներառելու պայմաններում։ Հետևաբար սա զանգվածի ուղղակի չափում չէ. շարունակվող աճն ու շրջապատող փոշին բարդացնում են գնահատումը։



Հայտնագործությունը կարևոր է հատկապես մոլորակի երիտասարդության և աստղից մեծ հեռավորության համադրության պատճառով։ Ինչպես նշում է NASA-ն, գազային հսկաների ձևավորման որոշ մոդելներ դժվարանում են բացատրել այսքան վաղ փուլում նման օբյեկտի գոյությունը։ Elias 2-24 b-ն նոր հնարավորություն է տալիս ստուգելու, թե ինչպես են մոլորակները հավաքում իրենց նյութը. այն չի նշանակում, որ մոլորակների ձևավորման բոլոր պատկերացումները հերքվել են։
]]></content:encoded>

            <link>https://shesht.am/science/elias-2-24-b-young-planet</link>

            <author>info@shesht.am (Շեշտ.am (shesht.am))</author>

        </item>

    
</channel>

</rss>